خانه / آخرین نوشته ها / آشنایی با جشن های ایرانی ؛ “تیر”مای سیزده شو؛ “تیر”ما سینزه

آشنایی با جشن های ایرانی ؛ “تیر”مای سیزده شو؛ “تیر”ما سینزه

آیین باور- تیرماه سیزده شو از جشن های محلی مازندرانی هاست که قدمتی بسیار دارد و تاریخ آن به زمان های دور باز می گردد. ثبت ملی شده ولی متاسفانه ایرانیان آشنای چندانی با آن ندارند.

این جشن در گذر زمان نام های دیگری نیز پیدا کرد و به اسم های تیرما سیزده شو، تیرما سیزده یا جشن تیرگان خوانده شد. سنتی که در میان جشن های محبوب طبرستانی ها (مازندران، گلستان و بخش هایی از گیلان) قرار دارد و در تاریخ سیزدهم تیر ماه تقویم طبری (مصادف با دوازدهم آبان تقویم هجری شمسی برگزار و گرامی داشته می شود.

در مورد فلسفه جشن تیرماه سیزده شو دلایل مختلفی بیان شده است که از معروف ترین آن ها می توان به پیروزی کاوه بر ضحاک، گرامیداشت روز پرتاب شدن تیر از کمان آرش و تعیین مرزهای ایران زمین در جنگ با تورانیان، جشن تیرگان و حتی شب تولد حضرت علی اشاره کرد. در این میان اما روایت پرتاب تیر آرش و جشن تیرگان از بقیه معتبرتر و محتمل تر است. خاستگاه اصلی این جشن سرزمین طبرستان (مازندران و گلستان کنونی) بوده و در هر محله، روستا و شهر با آداب و رسوم و فرهنگ خاص آن مکان برگزار می شده است.

آیین تیرماه سیزده شو شامل مراسم هایی مانند لال شو، خواندن اشعار، خوردن خوراکی های سیزده گانه، پوشیدن لباس های نو و دعای خیر و برکت برای یک سال اعضای خانه، محصول و دارایی شان می شود و در زمان های قدیم در میان مردم طبرستان طرفداران بسیاری داشت. البته در سالیان اخیر این سنت زیبا و شاد رو به فراموشی رفته و به جز در مناطق روستایی، آن هم به صورت خیلی محدود، اثری از برگزاری آن دیده نمی شود.

 زمان اجرای این مراسم بستگی به تعداد افراد یک روستا یا محله داشت که معمولا از ۳ تا ۸ ساعت طول می کشید. اگر هم می خواستند این جشن را با تمام جزییات برگزار کنند، ممکن بود زمان آن تا نیمه های صبح روز بعد ادامه پیدا کند. بر اساس گفته های مسوولان میراث فرهنگی استان مازندران، جشن تیرماه سیزده شو قدمتی ۳ هزار ساله دارد و این یکی از دلایلی بوده که سبب شده تا جشن در سال ۱۳۹۱ در فهرست میراث ناملموس ایران به ثبت برسد. در سال های اخیر تلاش هایی برای احیای این جشن زیبا در مازندران صورت گرفته است تا از به فراموش رفتن همیشگی آن جلوگیری شود. 

“متاسفانه به دلیل اینکه این جشن شاد و سرگرم کننده تنها به صورت محدود برگزار می شود، از آن عکس های باکیفیتی نیز در دست نیست تا در معرض دید شما گذاشته شود و تنها تصاویری از مراسم هایی که به شکل نمادین برگزار شده است در اختیار ما قرار دارد.” 

ارتباط جشن تیرگان و تیرما سیزده

جشن تیرگان از جشن های باستانی و کهن ایرانی است که در سیزدهمین روز از تیرماه سال برگزار می شد و دلایل متعددی در فلسفه و چرایی برپایی این رسم آمده است. در این قسمت به دو دلیل عمده برگزاری این جشن می پردازیم و نسبت آن را با جشن تیرماه سیزده بررسی می کنیم. 

بسیاری معتقدند که جشن تیرماه سیزده همان جشن تیرگانی است که ایرانیان باستان پاس می داشتند و فرهنگ، تاریخ و جغرافیای طبرستان در گذر زمان، آن را به شکل امروزی درآورده است.

می دانید توران و ایران دو کشور پهناور و همسایه بودند و همواره به دلیل کینه توزی های افراسیاب، پادشاه توران، با یکدیگر مشکل داشتند. افراسیاب در یکی از جنگ های خود، به ایران حمله و منوچهر، شاه ایران را در طبرستان (مازندران و گلستان کنونی) محاصره می کند. عرصه بر منوچهر تنگ می شود و تصمیم به صلح می گیرد. او در تقاضای خود برای صلح، درخواست می کند تا بتواند حد و مرز خاک ایران را با پرتاب یک تیر و کمان مشخص سازد.

ابوریحان بیرونی در “آثار الباقیه” این گونه روایت کرده است که فرشته ای به نام “اسفندارمذ” بر منوچهر وارد می شود و به او امر می کند تا تیروکمان خالصی ساخته و هنگامی که این تیر آماده شد، به آرش دستور دهد تا آن را پرتاب کند.

چو آرش که بردی به فرسنگ تیر            چو پیروزگر قارن شیرگیر

آرش، تیر را از منوچهر گرفته و به بلندای کوه دماوند می رود. او تمام نیرو، عشق و وطن پرستی خود را در زور بازوهایش جمع کرده و تیر را پرتاب می کند تا مرزهای ایران را تعیین کند. این پرتاب، جان او را می گیرد؛ اما نامش برای همیشه در داستان ها و یاد و خاطر مردم ایران جاودانه می می شود. تیرِ کمان او زمین ها، دشت ها، جنگل ها و کوه ها را پشت سر می گذارد و در نقطه ای فرود می آید که مرز جدید ایران و توران نام می گیرد.

در مورد محل فرود آمدن تیر، اختلاف نظرهایی وجود دارد. اوستا، کتاب مقدس زرتشتیان این گونه روایت کرده است که تیر آرش در کوه “خونوت” بر زمین می نشیند؛ اما در “مجمل التواریخ” این طور نوشته شده است که تیر بین نیشابور و سرخس فرود می آید. همین شک در مورد روز و زمان پرتاب تیر نیز وجود دارد. “رساله پهلوی” “ماه فروردین، روز خرداد” (ششمین روز از ماه فروردین  را روز پرتاب تیر و “آثار الباقیه” و “زین الاخبار” روایت دیگری از زمان آن دارند.

در نوشته های “آثار الباقیه” این رویداد در روز سیزدهم از تیرماه تیرماه سیزده، مطابق با جشن تیرگان کوچک اتفاق افتاده است. به نوشته او در روز چهاردهم تیر، خبر اینکه تیر در کجا فرود آمده است، می آید و این روز به نام تیرگان بزرگ (روزگوشی) خوانده می شود. 

به زبان محلی بشنویم که: تیرمای سیزده شو یا تیرماسینزه اتا گتِ جشن هسته که تیرمای سیزدهمین روز گادِر هسته. این روز دله، خانواده‌ی اعضا هرکامین اتا چی، انگشتر و… سون ره دِمدنّه اتا ظرف دله و بی اون که بَوینن چچی ره دَرنه دریارنه، اتچی ره بریم یارنه؛ بعد اینکه اون وسیله ره دربیاردنه ات‌نفر امیری خوندنه و این شعری که بخوندسته، اون نفر ِفال هسته.

«تبری واژه‌نومه» دله، صادق کیا گانه: «باستانی جشنون جه… که مازرونی-گیلونی تقویم ِ دله بموندسته، نوروز په، همه جه معروف‌تر، تیرماسیزده شو هسته و این همون تیرگان یا آبریزگان جشنه که تیر ما، تیر روز گادِر، ایران دله بَییته بی‌یه.»

ابولقاسم اسماعیل‌پور، راجع به تیر گانه: «تیرما سیزده جشن، تیشتر ِنیایش وسّه بی‌یه کی اتا ایزده و خشکی دیو جه جنگنه و پیروز وانه و باعث وانه وارش بئه. تیشتر اتا روز نومه که مصر باستون دله، تابستون اولین روز اتفاق کَته… این که چرا گیلون و مازرون دله، تیرما پاییز دله دکته، این وسّه هسته که ایران شمالی مناطق دله، این روز، پاییز خاصیتون ره دانّه و پاییز دله هسته که اینجاهان وارش سرکانده.»

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

کرج یخ می زند!پیش‌بینی کاهش ۱۰ درجه‌ای دما

سرپرست اداره کل مدیریت بحران البرز از ورود یک سامانه بارشی به استان خبر داد …

موبایل، اسکلت نسل‏های بعد را تغییر می‌دهد؟

سر خم شده و چشم‌‏های خیره به صفحه نمایش: میلیون‏ها نفر در سراسر جهان هر …

ورود گردشگر ممنوع!

حال ما بنی بشر خودخواه یک بار مصرف ! به هر وادی و روستا و شهری گذر کنیم تاثیرات آلوده کننده فرهنگی ، زیست محیطی بسیار جبران ناپذیری از از خود برجای می گذاریم.

دیدگاهتان را بنویسید