خانه / ایرانگردی / گردشگری،آب منگل تهران(شترگلو)

گردشگری،آب منگل تهران(شترگلو)

شتر گلو و یا منگل (با فتح اول و سکون حروف نون و لام و ضم گاف)شیوه ای بسیار کهن و قابل توجه و در خور تاملی است که هزاران سال قبل ایرانیان مبتکر، مبدع آن بوده اند.و آن روشی است که آب جاری را در بر خورد با موانعی چون حصار و خندق شهر از زیر زمین عبور می دهند.

برای این کار در مسیر حرکت آب مقنیان وقتی به دیوار قطور حصار و خندق می رسیدند، زمین را می کندند و از طریق ایجاد مجرایی به صورت نیم دایره در عمق زمین پهنای خندق را می گذشتند و آنسوی حصار و خندق آب را از دل زمین بیرون می آوردند.طول این مجرای را سفال(کاری که هزاران سال قبل معماران در بنای چغازنبیل و بنای تخت جمشید و …با سفال لوله گذاری شده است.) کار می گذاشتند،و چون نیروی ثقل تنها انرژی برای انتقال آب بود بنابراین سطح ورودی آب را از سطح خروجی سر دیگر این نیم دایره در تراز بالاتر می ساختند تا بدین ترتیب آب بطور طبیعی از سوی دیگر خارج شود محل خروج آب را منگل و یا آب منگل می گفتند،و هر چه این اختلاف بیشتر و حجم آب افزون تر می بود،خروج آب با فشار بیشتری انجام می گردید.

به دیگر سخن در نقطه خروجی آب با جهش از مجرای خود خارج می گشت،و به روزگار خویش ابتکاری خلاق و توجه برانگیز به شمار می رفت..از همین خاصیت است که معماران ایرانی در ایجاد فواره و آبنما در باغ های ایرانی استفاده می کردند.در باغ فین کاشان و ماهان کرمان و …نظایر آن را می بینیم.در تهران قدیم هم این روش مورد استفاده معماران بوده است.
نکته در خور توجه و درنگ اینکه لوله خمیده ای که «سیفون» نام دارد، شیوه ای که امروز در «توالت فرنگی» و لوله های تخلیه آب دستشویی ها و تاسیسات ساختمانی بکار می رود باید از آموخته های فرنگیان از معماری ایرانی در سده نوزده بوده باشد.
مشهورترین شترگلو های تهران سه تا ست .یکی در ابتدای کوچه مروی،دیگری در شمال میدان قیام و سومی در خیابان وحدت اسلامی. اینک به تفصیلی کوتاه از شترگلو های تهران می پردازیم:
الف – شترگلوی شمس العماره:
مازاد آبی که وارد حصار ارگ سلطنتی می شد،از طریق نهری از زیر دست ساختمان شمس العماره از ارگ خارج می گشت. همانطور که می دانید آن زمان ارگ خود دارای حصار و خندق جدایی بود . بنابراین خروج آب در این نقطه به مانع بزرگی چون حصار و خندق عمیق بر می خورد که باید از آن عبور می کرد بنابراین برای خروج آب از ارگ، شترگلویی ایجاد شده بود. سر خروجی مجرای آن ابتدای کوچه مروی قرار داشت.آب در این نقطه به اصطلاح عامه از زمین می جوشید و بالا می آمد و سپس از طریق نهری که تا اراضی دولاب کشیده شده بود، به سوی شرق ادامه می یافت.این نهر از سر پولک (پلی در این نقطه بر نهر مزبور ساخته بودند که این محل به سر پولک مشهور بود)می گذشت.
کنار خندق ارگ بازاری قرار داشت که به همین مناسبت به بازار شتر گلو معروف بود( آن بازار بیشتر از آن آجیل فروش ها بود)بازار شتر گلو از کوچه مروی تا دارالشفا (محل تقاطع دو خیابان ناصر خسرو و جبه خانه (دو ضلع شرقی و جنوبی سابق حصار ارگ)کشیده شده بود. بعد ها در دوره ناصری حصار ارگ را خراب و خندق را هم پر کردند و بدین ترتیب آن بازار نیز از میان رفت.
ب- شتر گلوی گوشه جنوب شرقی تهران قدیم:
این شتر گلو مازاد آب جاری در تهران قدیم(داخل حصار صفوی) را به سمت شرق تا کشتزار های دولاب عبور می داد.محل این شتر گلو مجاور جبهه بیرونی خندق ضلع شرقی(خیابان ری) در نقطه ای بود که بعد ها با خراب کردن حصار و پر کردن خندق ،ابتدای کوچه ای که به همین مناسبت به آب منگل شهرت یافت،قرار گرفت.این شتر گلو را مردم بیشتر به منگل و آب خروجی را آب منگل خواندند و بدین سبب کوچه و بعد ها با گسترش فضای مسکونی این محله را آب منگل خواندند.این محله بازارچه ای نیز داشت،و زمانی از نامداران همتایان خود در تهران قدیم بشمار می رفت.در فیلم سینمایی «قیصر»کمی از حال و هوای این محله به نمایش گذاشته شده است،(بهروز وثوقی نقش قیصر و …. کریم و منصور و …برادران آبمنگل نقش آفرینان آن فیلم بودند). امروز نام کوچه مزبور «شهید رضوی »است.
ج- سومین شتر گلوی تهران در ضلع غربی حصار یعنی خیابان وحدت اسلامی قرار گرفته بود که باید مازاد آب های سطحی غرب تهران وو(محله سنگلج )را به سوی غرب و خارج از حصار هدایت می کرد .مرحوم بلاغی در کتاب تاریخ تهران خود در تعین این محل اشتباه کرده و آن را نقطه تقاطع خیابان ولی عصر و خیابان فرانسه گفته است.

چنانکه اشاره شد شتر گلو را در طراحی و ساخت دیگر بناهای اقصی نقاط ایران می بینیم:
«…یکی دیگر از بناهای تاریخی شهر ماهان شترگلو یا کاروانسرای شتر گلو است که دقیقا در روبروی مقبره شاه نعمت اله ولی و کنار ساختمان هلال احمر قرار گرفته است. در داخل این بنا یک فواره برزگ قرار دارد که زمانی که آب در داخل آن جرایان داشته است صدای کاروان شتر بگوش میرسیده.این بنا دارای چندین اتاق و یک گنبد و دو بادگیر است و گچبری نمای داخلی گنبد بسیار زیباست.
مجموعه گنجلی خان که شامل حمام ،بازار،مدرسه،کاروانسرا،مسجد،ضرابخانه که در حال حاضر موزه سکه است از بناهای دیدنی شهر کرمان بحساب می آیند…»

و هم«… چشمه سلیمانیه باغ فین یکی دیگر از جاذبه‌های این باغ تاریخی است که در واقع آب جاری و زلال آن به این باغ طراوت و سرسبزی بخشیده است. این چشمه که منسوب به حضرت سلیمان پیغمبر (ص) است، در پشت باغ فین و در قسمت غربی آن واقع شده است. نباید هنر منحصر به فرد جریان‌سازی آب چشمه را در باغ فین فراموش کنیم، به طوری‌که به این منظور از اختلاف سطح و شیب زمین باغ جهت فوران آب در شتر گلوها و فواره‌ها با ظرافت خاصی استفاده شده است و همچنین با پله پله کردن، سرعت بخشیدن و پرسر و صدا کردن جریان آب هنرنمائی خوبی در این زمینه صورت گرفته است. بر روی مظهر چشمه، ساختمانی بنا گردیده که ساختمان قسمت شرقی آن در زمان شاه سلیمان صفوی و بخش غربی در سال ۱۳۲۹ هجری شمسی توسط بازرگانان کاشانی با الهام از معماری دوره ساسانی ساخته شده است. باغ فین کاشان، باغی سنتی و تاریخی با فضایی سرسبز و دلنواز با آبی روان و حوض‌ها و فواره‌های زیبا در شش کیلومتری جنوب کاشان و دو کیلومتری شرق تپه‌های تاریخی سیلک واقع شده است…»

قتلگاه آق کریم آب منگل ….

یکی از بناهای به جای مانده از دوران قاجار حمام نواب در محدوده ۱۵ خرداد است. این حمام توسط فرزندان فردی به نام نواب ساخته شده است. این حمام پایین‌تر از سطح زمین ساخته شده و به همین دلیل مزیت‌هایی همچون اتلاف گرمای کمتر، استحکام بیشتر و استفاده از آب قنات و چشمه را داراست.

در گذر زمان اکثر حمام‌های قدیمی که از زمان قاجار و پهلوی مانده‌اند تخریب گشته‌اند ولی آب منگل از این قاعده مستثنی بوده و مورد بازسازی قرار گرفته است اما متاسفانه امروزه از این حمام به عنوان نمایشگاه صنایع دستی استفاده می‌شود.
بهترین راه دسترسی به قتلگاه کریم آب منگل با استفاده از مترو است. پس از رفتن به ایستگاه ۱۵ خرداد می‌توانید علاوه بر گشت و گذاری در بازار و کاخ گلستان به سمت عودلاجان بروید و از این حمام تاریخی و دیدنی به رایگان بازدید نمایید.

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

دو ایستگاه متروی کرج در حال تکمیل است

عضو شورای اسلامی شهر کرج گفت: در کنار افزایش اتوبوس‌های درون شهری، در راستای تکمیل …

محدودیت هفت روزه شهرهای قرمز استان البرز اعلام شد

اعلام محدودیت های یک هفته ای در البرز به منظور توقف چرخه شیوع کرونا. اگر …

از فردا استفاده از ماسک در مکان های سرپوشیده جمعی الزامی است

ستادهای استانی برای اتخاذ تدابیر ویژه مقابله با کرونا در استان ها، مجاز شدند. ارائه …

دیدگاهتان را بنویسید