خانه / آداب و رسوم / نقش ارامنه در شکل گیری موسیقی نوین ایران

نقش ارامنه در شکل گیری موسیقی نوین ایران

در ایران نقش  ارمنیان در شکل‌ گیری موسیقی نوین و معاصر ایران چشمگیر بوده است. هنرمندان بسیاری در راه گسترش موسیقی در ایران گام‌ های با ارزشی برداشتند اما به تدریج به فراموشی سپرده شدند. 

جهان از طریق ارتباط دریافت می‌ شود و هنر موسیقی مهم‌ ترین وسیله ارتباط و پاسخ به واکنش انسان به دنیای خارج و درونی خود محسوب می‌ شود. نواهای برجای مانده از مردمانی که به کشاورزی و دامداری اشتغال داشته‌ اند، تجلی زیبایی، از سادگی زندگی چوپان‌ هایی است که بیشتر زندگی آنان در دشت و کوهستان‌ ها می‌ گذشت. نوای  دودوک آنها که با بوی نفس آنان درمی‌آمیخت؛ بسیار پراحساس بود. همچنین آواهایی که به هنگام کار، جشن و سرور، لالایی‌ های ساده که مادران به زبان خویش و از سر دلتنگی برای کودکان خود می‌ خواندند، نواها و آوازهای ویژه عروسی‌ ها و همچنین موسیقی حماسی پیش از مسیحیت؛ جای ویژه‌ ای در موسیقی  ارمنیان دارد.

 از ورود نخستین گروه قوم  ارامنه به ایران، درست چهارصد سال می‌گذرد، موج بزرگی از مهاجرت ارامنه پس از ۲۴ آوریل ۱۹۱۵ میلادی و در جریان قتل عام ارامنه توسط «انور پاشا» و «طلعت پاشای عثمانی» صورت گرفت. نجات‌یافتگان این قتل عام، عموماً از سوریه و لبنان سر در آوردند. علاوه بر این در زمان حکومت ۲۹ ساله « استالین »بر شوروی پیشین، باز هم تحت فشار دولت مسکو، عده اندکی از ارامنه دست به مهاجرت زدند که طبق معمول، ایران یکی از پناه‌دهندگان این ملت مظلوم بود.

نقشِ ارامنه در موسیقی ایران، نقشی انکارناپذیر است. آنان در موسیقی مدرنِ ایران و همچنین موسیقی علمی نقشی تعیین‌کننده داشته‌اند. بسیاری حتی بر این اعتقادند که اگر امروز موسیقی کلاسیک در ایران وجود دارد، نقشِ  ارامنه در آن بسیار تعیین‌کننده است؛ چهره‌هایی چون  روبیکگریگوریان،  امانوئلملکاصلانیان،  ایوانگالانیان و  لوریسچکنواریان نقشی بزرگ در موسیقی ایران ایفا کردند و خدماتِ بسیاری به آن کرده‌اند. هرچند که محدود کردنِ آنان به موسیقی کلاسیک، نادیده‌‌گرفتنِ سهم آنان در بخش‌های دیگر است؛ مثلا  هوهانسآبکاریان» که به  یحیی  معروف است، خوش‌دست‌ترین تارهای ایران را ساخته است. بخشی از این مساله را می‌توان در نقشِ پررنگِ موسیقی در زندگی  ارامنه دانست؛ به قولِ «لوریس چکناواریان» همانطور که فارس‌ها با شعر بزرگ شده‌اند؛  ارامنه با موسیقی رشد کرده‌اند.

از طرفِ دیگر می‌توان مشابهاتِ موسیقی ایرانی و ارمنی را در این میان موثر دانست. موسیقی ارمنی هم تا حدود صد سال دستگاهی بود؛ اما ارامنه ربع پرده را از بین بردند و موسیقی‌شان را چندصدایی کردند. در آن زمان با وجود آهنگسازانی چون  کومیتاس_وارداپت موسیقی  ارمنستان عوض شد و گام‌های ماژور و مینور به موسیقی‌شان اضافه شد.

 لوریس_چکناواریان موسیقیدان شهیر ارمنی  چنین میگوید:

وقتی یک نفر به من بگوید که شما اقلیت هستید مشخصا به او می‌گویم که من یک ایرانی اصیلم و از زمان کوروش کبیر در ایران ریشه دارم. وقتی که ساسانیان حکومت اشکانیان را از بین بردند این چند دستگی به وجود آمد در واقع اشکانیان، ارامنه را در ارمنستان اسکان دادند و خواستند که ارامنه را هم مثل کلیمی‌ها از ایران جدا کنند. اولین کشوری که مسیحیت را قبول کرد ارمنستان بود درحالیکه دین زرتشتی داشتند.

از زمانی که یادم است و مدرسه می‌رفتم؛ در کتاب تاریخ ما هیچ وقت گفته نشد که ارامنه، ایرانیان اصیل هستند. هر وقت صحبت از ارامنه می‌شود؛ انگار آنها به یک باره وسط ایران افتادند یا مهاجر هستند. درحالیکه ارامنه یکی از ۲۸ پادشاهی بودند که به همراه کوروش کبیر ایران را تشکیل دادند و از این ۲۸ پادشاه تنها دو پادشاه ارامنه و فارس‌ها باقی ماندند.

حدود ۳۰۰ سال پیش شاه عباس به اشتباه ارمنستان را به ترک‌ها واگذار کرد. از طرفی دیگر فتحعلی شاه هم ارمنستان شرقی را به روس‌ها داد. به خاطر این اشتباه سیاسی ارامنه زیر پرچم عثمانی‌ها و روس‌ها رفتند و در نتیجه در تمام دنیا پخش شدند. درحالیکه ارامنه همه ایرانی اصیل هستند حالا بسیاری از ارامنه در کشورهایی مانند فرانسه، روسیه، ایران و … پخش شده‌اند. ایران کشور بزرگی است که به قومیت‌های مختلفی تقسیم می شوند فارس‌ها در شعر و ادبیات بسیار قوی بودند، ارامنه در موسیقی و صنایع دستی حضور تاثیرگذاری داشتند یا به‌طور مثال آذری‌ها در اقتصاد قوی بودند. همه این قومیت‌ها باعث می‌شدند تا ایران کشوری قدرتمند باشد. به دلیل اینکه زمانی ارامنه زیر پرچم عثمانی بودند و به عثمانی رفتند توانستند با اروپا ارتباط برقرار کنند و در واقع همین فرهنگ اروپایی باعث شد تا در موسیقی ربع پرده‌ها را از بین ببرد.

ارامنه تا حدود صد سال پیش همین موسیقی معمولی را داشتند و موسیقی اصلی ارامنه بیشتر در کلیسا شنیده می‌شود که در روز یکشنبه زندگی کامل حضرت مسیح با موسیقی  تعریف می‌شود. در واقع این نوعی تعزیه و اپرا است.

 ارامنه هیچ گاه سیاستمدار یا اقتصاددان بزرگی نداشتند در واقع می‌توان به قطعیت گفت که ارامنه در سیاست و اقتصاد صفر هستند و در فرهنگ و هنر و علم ریشه‌های عمیقی دارند. من همیشه به یاد دارم که به ما می‌گفتند پول کثیف است و به پول فکر نکنید. هرچه دارید در مغزتان بگذارید تا بتوانید به هر جای دنیا بروید. از سوی دیگر ارامنه چون همواره در حال مهاجرت بودند ملک و املاک چندانی نداشتند و هر چه داشتند از شهری به شهری دیگر می‌بردند. از تمام این حرف‌ها خواستم به گفته سقراط برسم از سقراط پرسیدند پول مهمتر است یا دانش و او گفت پاسخ سوالتان را نمی‌دانم اما آنها که دانش دارند برای کسانی که پولدار هستند کار می‌کنند.

 موسیقی در خون  ارامنه است. ارامنه بیشتر روحیه میتراییسم داشته‌اند و از آن زمان موسیقی بسیار مهم شد. علاوه بر آن؛ موسیقی در کلیسا از ارکان اصلی است و هزاران هزار آهنگ متفاوت در کلیسا نواخته می‌شود. من حدود ۴۰ سال پیش به مدت ده سال در کتابخانه‌های مختلف اروپا و در ایران کتاب‌های مختلف آهنگ‌های کلیسایی را جمع‌آوری کردم که به بیش از دو هزار ملودی کلیسایی رسید و آخرین کتاب را در اصفهان یافتم بسیاری از این کتابها نت نویسی مخصوص ارمنی را داشتند و حتی به اروپایی نوشته نشده بود من تمام این ملودی‌ها را به اسقف ارمنستان دادم.

کلیسا زمانی هفت وعده عبادت مختلف داشت که در هر وعده آن موسیقی مخصوصی نواخته می‌شد و هر روز نیز مناسبت خاص خودش را داشت به نوعی می‌توانم بگویم همانطور که فارس‌ها با شعر بزرگ شده‌اند. ارامنه با موسیقی رشد کرده‌اند. در تبریز سه شخصیت ارمنی چهره‌ای بین‌المللی در موسیقی داشتند  ایوانگالانیان، معلم بزرگترین  ویولنیست‌های دنیاست و هنوز هم متد ویولن او در دنیا تدریس می‌شود  ملیکاصلانیان و  روبیک_گریگوریان نیز در تبریز متولد شدند. همانطور که فارس‌ها هرموقع کنار یکدیگر جمع‌ می‌شوند شعر می‌خوانند ارامنه نیز در تجمعات کوچک خود موسیقی دارند. شما در هر تشکلی از ارامنه یک کر چهار صدایی می‌بینید. من از بچگی به یاد دارم که کشیش‌های قدیم وقتی آواز کر می‌خواندند با ربع پرده بود البته آن سنت دیگر از بین رفته‌است.

در میان  ارامنه سازهای بادی خیلی نواخته نمی‌شد. این سنت در ارامنه و یهودی‌ها وجود دارد که پسرها ویولن می‌زنند و دختران باید پیانو بنوازند. شما هیچ خانواده‌ای را در ارمنستان پیدا نمی‌کنید که پسرش در آن ویولن نزند و یا دختر پیانو ننوازد. در واقع همه ما با موسیقی بزرگ می‌شویم موسیقی بسیار عنصر مهمی است چراکه  خشونت بشر را از بین‌ می‌برد

 ایران مثل یک دسته گل از گل‌های مختلف است.  ارامنه بخشی از ایران بودند که بیش از هر چیز در فرهنگ و هنر تاثیر داشتند.

 امیراشرف آریان‌پور موسیقی شناس و استاد دانشگاه :

 ارامنه نقش پررنگی در گسترش موسیقی ایران داشته‌اند. همه ما به همراه ارامنه جزئی از خاک بزرگ ایران هستیم. ارامنه از روزگاران قدیم در ایران حکومت می‌کردند. شیرین با خسرو پرویز عروسی کرد درحالیکه شیرین در شمال ایران بود و خسرو پرویز در جنوب ایران قرار داشت این دو عاشق هم شدند خسرو تا عکس شیرین را می‌بیند عاشق او می‌شود. شیرین هم همینطور و شیرین از ارمنستان راه می‌افتد تا خسرو پرویز را ببیند. داستان آشنایی ارامنه و ایرانیان بسیار قدیمی است و حتی قدیمی‌تر از داستانی است که الان گفتم.

 ارامنه علاوه بر خدمت‌های فرهنگی و هنری که به ایران کرده‌اند در گسترش علم و دانش نیز نقش بسزایی ایفا کرده‌اند. ارامنه همواره نوآوری می‌کردند و چون مسیحی بودند سفرهای بیشتری به خارج از ایران داشتند چند سال پیش به همراه دکتر حسن ریاحی و همسرشان به ارمنستان رفتم و متوجه شدم که هنوز می‌توان از ارامنه آموخت. اگر امروز در کشور ما موسیقی کلاسیک وجود دارد ما آن را مدیون ارامنه هستیم. نقش ارامنه در گسترش موسیقی کلاسیک در ایران بسیار پررنگ است در ایران تنها موسیقی سنتی وجود داشت که البته حفظ آن نیز مرهون تلاش‌های ارامنه است زیرا زمانی مسلمان‌ها حق داشتن موسیقی را نداشتند البته این حضور در اوایل انقلاب اسلامی نیز رخ داد.

سال‌ها پیش  علی‌نقی وزیری هنرستان موسیقی را تشکیل داد و در آنجا ورود زن‌های  ارمنی را برای تحصیل آزاد اعلام کرد. خانم  قمرالملوکوزیری در آن زمان نامه‌ای نوشت و گفت چرا فرق قائل می‌شوید همه ما زن هستیم اما واقعیت این بود در زمانی ارامنه و یهودی‌ها می‌توانستند موسیقی داشته‌باشند اما مسلمانان نمی‌توانستند. زمانی ارامنه باشگاهی در چهارراه یوسف‌آباد داشتند ما هر کنسرتی که در آن زمان می‌خواستیم برگزار کنیم مجبور بودیم به این باشگاه رجوع کنیم زیرا سالن‌های کنسرت زیادی وجود نداشت کلوپ ارامنه نیز بسیار برای اجراهای ما مناسب بود زیرا در آنجا یک پیانوی رویال قرار داشت هنرمندانی چون مرحوم ملک اصلانیان، فاطمه صبا، اِولین باغچبان، منیر وکیلی و بسیاری دیگر در کلوپ ارامنه کنسرت برگزار کردند.

برای من سه هنرمند در عرصه موسیقی ارامنه بی‌نظیر هستند و بسیار آنها را دوست دارم آقایان  روبیکگری‌گوریان،  امانوئلملکاصلانیان و   لوریسچکنواریان در عرصه موسیقی بسیار تاثیرگذار هستند. این هنرمندان به مملکت خودشان صادقانه خدمت کردند. زمانی که من به هنرستان موسیقی رفتم تقریبا تمامی معلم‌ها ارمنی بودند خانم هاکوپیان، خسروی، حق‌نظریان و بسیاری دیگر از مدرسین موسیقی در آن زمان بودند. خانم خسروی رئیس هنرستان موسیقی بود شما تصور کنید در زمانی ارامنه چنین نقش پررنگی را در موسیقی ایران داشتند. روبیک گریگوریان و امانوئل ملک‌اصلانیان فرشته بوده‌اند. زمانی پرویز محمود مدیر هنرستان موسیقی بود و روبیک گریگوریان مشاورش بود. روبیک برای همه ما یک بت بود چراکه پرویز محمود همیشه بداخلاق بود و چهره‌ای اخمو داشت اما او همیشه به ما می‌خندید و با ما برخوردی دوستانه داشت من کمتر آدمی مثل گریگوریان، چکنواریان و ملک‌اصلانیان در زندگی‌ام دیده‌ام. این هنرمندان با وجود اینکه همیشه مشکلات بسیاری داشته‌اند اما هیچ‌گاه عصبانی نشده‌اند و همیشه خوش‌اخلاق بوده‌اند.

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

دفاتر ازدواج موظف به ثبت شروط ضمن عقد همزمان با واقعه ازدواج شدند

هنگام تنظیم و ثبت واقعه ازدواج در صورت درخواست زوجین، نسبت به درج سایر شروط …

معاون سرمایه گذاری وزارت میراث: پروژه گردشگری “سلامت محب” ساوجبلاغ در شرف بهره برداری است

معاون سرمایه گذاری و امور مجلس وزارت میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در سفر …

رئیس کمیسیون نظارت شورای شهرکرج: شهرداری حرکتی درجهت حذف نیروی های ناکارا آمد انجام نداده است

رئیس کمیسیون نظارت و تحول اداری شورای شهر کرج گفت: حمایت برخی ها از نیروهای …

دیدگاهتان را بنویسید