خانه / آخرین نوشته / مقاله: تَکْیه، ساختمانی با معماری ویژه برای برگزاری آیین های نمایشی شبیه‌خوانی

مقاله: تَکْیه، ساختمانی با معماری ویژه برای برگزاری آیین های نمایشی شبیه‌خوانی

آشنایی با تاریخچه و کارکرد های تکیه و حسینیه به قلم : علی بلوکباشی

تلخیص و گزینش : تحریریه پایگاه خبری آیین باور 

تِکْیه، یا تَکْیه، ساختمانی با معماری و فضاسازی ویژه برای برگراری آیینهای نمایشی شبیه‌خوانی و مراسم عزاداری و نیز جایی خاص برای اجرای مناسک اهل تصوف و درویشان.

تکیه واژه‌ای برگرفته از فعل «توکّأ» (دراجی، ۲۲-۲۳) یا «دکأ» و «اتکأ» عربی است و به معنای تکیه کردن بر چیزی و نیز جایی که در آن درویشان خانه می‌کنند . در ادبیات فارسی تکیه به معنای بالش و چیزی که بر آن تکیه زنند، مکان قرار گرفتن فقیران و به مجاز پشت و پناه ( آنندراج، ۲/۱۱۶۶)، مکان آرمیدن، تکیه‌گاه و پشتی (براون، ۹۷)، حسینیه که در آن روضه‌خوانی و تعزیه‌داری کنند (نفیسی، ذیل واژه؛ نیز نک‌ : بلاغی، (ط‌) ۴۹) و جای تعزیه‌خوانی و روضه‌خوانی ( لغت‌نامه… ، ذیل واژه) آمده است.

برخی به اشتباه اصل و ریشۀ تکیه را ترکی و آن را برگرفته‌ از «تُکَأَه» عربی پنداشته  و با رباط و زاویۀ‌ عربی مشابه و به معنای آن دانسته‌اند  تکیه به معنای قرارگاهی که صوفیان در آن پیرامون شیخ گرد می‌آیند و مراسم ذکر و نیایش و آداب صوفیانه به جا می‌آورند، دقیقاً با معنای رباط، خانقاه، درگاه، زاویه و آستانه همانندی دارد .

کاربرد واژۀ تکیه به معنای زاویه نخستین بار گویا در متون عثمانی آمده، و از سدۀ ۱۰ق/۱۶م به این سو مفهوم و معنای آن توسعه یافته  و خانۀ عبادت و جای برگذاری آیینهای صوفیانه و جای اقامت درویشان شده است . پس از فتوحات عثمانی، تکیه در معماری سوری و مصری جای رباط و خانقاه را گرفت و به تالار سقف‌دار و گنبدداری گفته شد که از مکتب قسطنطنیه تأثیر گرفته بود .

در پایان دورۀ امپراتوری عثمانی، تکیه در بیشتر نقاط جهان اسلامی کاربری خانقاهی تازه‌ای یافت و در آناتولی و بالکان از زاویه فاصله گرفت و جدا شد. در آن زمان تکیه ارکانی مانند سماع‌خانه یا توحید‌خانه، فضای ویژۀ مقابر شیوخ، حرم خانواده، جای پذیرایی و واحدهایی برای منزل کردن درویشان و میهمانانِ گذری و مانند آنها را دربر می‌گرفت .

در این دوره‌ها تکیه در ایران نیز شبیه دیگر سرزمینهای اسلامی نقش و کاربری زاویه و خانقاهی داشت و در اصفهان در اصطلاح به بقاعی گفته می‌شد که در آن شخصیتی مقدس و بزرگ مدفون بود  . ‌ابن‌بطوطه در سدۀ ۸ ق/۱۴م در اصفهان در زاویه‌ای منسوب به شیخ علی بن سهل، شاگرد جنید منزل می‌کند. او این زاویه را زیارتگاه مردم شهر معرفی کرده، می‌گوید: هر مسافری که به این زاویه وارد می‌شد، از او با غذا پذیرایی می‌کردند  .

تکیه با کاربری تازه: با پیدایی پدیدۀ نمایشی شبیه‌خوانی و توسعه و رشد آن در ایران، به‌ویژه در شهرهای بزرگ، تکیه‌کاربری خانقاهی و آرامگاهی خود را از دست می‌دهد و حضور دیگری با کاربری تازه مانند حسینیه می‌یابد و فضایی برای نمایش شبیه‌خوانی و مراسم عزاداری می‌شود.

در اینکه از چه زمانی این گونه مراسم مذهبی در فضای تکیه برگذار می‌شده است، اطلاع دقیق و سند معتبری در دست نیست. گلریز (ص ۳۸۰- ۳۸۱) در مینودر به نقل از حسین مسرور در ده‌ نفر قزلباش می‌نویسد:

در دورۀ شاه طهماسب اول صفوی (سل‌ ۹۳۰-۹۸۴ق/۱۵۲۴- ۱۵۷۶م) و جانشین او شاه‌اسماعیل دوم، در تکیه‌ها، به‌ویژه تکیۀ دولت و تکیـۀ جوانشیـر قـزوین، در شبهـای ماه رمضـان غرفه‌های پایِ توغ تکیه را «سَرْدَم» می‌بستند و در آنها مراسم سخنوری و مناظـرات ادبی و مشاعـره ترتیب می‌دادند.

در شبهای ماه رمضان جمعیت در تکیۀ دولت چندان بود که هر شب حدود ۸۰ من ته شمع در آن جارو می‌کردند. در آن دوره‌ها گویی هنوز مراسم عزاداری عاشورا به تکیه‌ها راه نیافته بوده است (یادداشت مؤلف). بعدها، ظاهراً از دورۀ قاجار، در تکیه‌های قزوین مراسم عزاداری در ایام عاشورا بر پا می‌کرده‌اند (گلریز، ۵۸۱).

در قم هر تکیه مرشدی داشت که با اسباب ۱۷ سلسله، سردمی را در آن می‌آراست و قرآن و رحلی بر بالای آن قرار می‌داد و مدخل آن را با قفلی که دو زنجیر را به هم می‌پیوست، می‌بست و مراسم سخنوری ترتیب می‌داد .

بی‌تردید پس از نزدیک‌شدن شریعت و طریقت، یا به عبارت دیگر نزدیکی مذهب و تصوف به یکدیگر، از تکیه برای برگذاری مراسم عزاداری و روضه‌خوانی و نمایش های مذهبی استفاده می‌کرده‌اند. این زمان علی‌التحقیق باید سالهای اواخر دورۀ صفوی، یا آغاز دورۀ زندیان بوده باشد (شهیدی، ۲۴۳).

پیترسن (ص ۶۵-۶۶) با نقل متن کتیبه‌ای به تاریخ ۱۲۰۲ق/ ۱۷۸۸م ــمی‌نویسد: در آن ناحیه صحن تکیه‌ای برای اجرای مراسم سوگواری امام حسین‌(ع) ساخته بودند. نوشتۀ این کتیبه توسعۀ آیینهای مذهبی و در آن میان ظاهراً تعزیه‌خوانی را در سالهای پایانی سلطنت زندیان در ایران و ساختن جایگاهی ویژه برای این گونه نمایشهای مذهبی را نشان می‌دهد. به هر روی می‌توان با اندکی تسامح برگذاری مراسم عزاداری و تعزیه‌خوانی را در تکیه به اواخر دورۀ صفوی، یعنی به حدود ۲۰۰ سال پیش رساند (یادداشت مؤلف).

تکیه و حسینیه: متمایز کردن کاربری دو فضای عمدۀ مذهبی تکیه و حسینیه از یکدیگر بسیار دشوار و تقریباً ناممکن است. به هر روی تکیه و حسینیه هم به لحاظ پیشینۀ تاریخی و هم به لحاظ کارکردها در برخی دوره‌های تاریخی و در برخی از جامعه‌ها، با هم کم‌و‌بیش متفاوت بوده‌اند. به نوشتۀ ژان کالمار در پایان سدۀ ۳ق/ اوایل سدۀ ۱۰م در شهرهای بزرگ بغداد، حلب و قاهره حسینیه‌هایی پیوسته به مساجد وجود داشتند، در حالی که در ایران تا پیش از دورۀ صفوی (۹۰۷- ۱۱۴۸ق/۱۵۰۱-۱۷۳۵م) شاهدی برای وجود حسینیه در دست نیست.

در این دوره نیز اسنادی که دال بر وجود حسینیه باشد، وجود ندارد. در این دوران مردم عزاداریهای محرم را در خانه‌های خود و در انواع ساختمانهای مذهبی و در جنب زیارتگاهها ترتیب می‌دادند.
با این‌ همه، بنا بر گزارشی، در آغاز سدۀ ۱۱ق/۱۷م راهبان آوگوستینی پرتغالی در اصفهان در محله‌ای به نام «محلۀ حسینیه»، در نزدیک مسجد جامع اصفهان پایگاهی داشتند. نام این محله بر وجود حسینیه در دورۀ صفوی در اصفهان دلالت دارد. از این رو، می‌توان بنای ساختمانهایی به نام حسینیه در ایران را نقطۀ آغازین برای تمرکز دسته‌های عزاداری عاشورا در محلی مستقل به شمار آورد ( ایرانیکا، XII/517).

در جامعه و فرهنگ ایران دو واژۀ تکیه و حسینیه گاهی برای یک مکان خاص که در آن مراسم عزاداری و شبیه‌خوانی برگذار می‌شود، کاربرد دارد و گاهی حسینیه برای محل عزاداری و روضه‌خوانی، و تکیه برای محل شبیه‌خوانی به کار می‌رود.

در تهران و برخی از شهرهای ایران، به‌ویژه شهرهای مناطق کرانه‌های دریای خزر به محل برپایی مجالس روضه‌خوانی و ذکر مصیبت، حسینیه، و به محل برگزاری مجالس تغزیه‌خوانی تکیه می‌گویند.

در سمنان همۀ محلهای مخصوص عزاداری و شبیه‌خوانی تکیه نامیده می‌شوند و ۳ محلۀ بزرگ شهر: ناسار، لتیبار و اسفنجان، هر یک مرکز مجموعه‌ای تکیه هستند  دو فضای عمدۀ شهری نیز که در مسیر گذر بازار سمنان واقع شده‌اند و دسته‌های عزادار دو محلۀ هم‌وزن شهر در روزهای سوگواری در آنها گرد می‌آیند، به نام تکیه معروف‌اند (توسلی، ۸۲).

در یزد این چنین فضاهای مذهبی به هر دو نام حسینیه و تکیه شهرت یافته‌اند، مانند تکیه یا حسینیۀ میرچقماق (میدان میرچقماق)، حسینیۀ شازده فاضل، حسینیۀ حاجی یوسف و حسینیۀ کوچه بیوک (افشار، ۲/۷۵۱-۷۵۴، نیز برای فهرست شماری از حسینیه‌های یزد،

در کاشان بیشتر فضاهای شهری و محله‌ای در مسیرگذرهای اصلی، میدان یا تکیه نامیده می‌شوند، مانند تکیۀ گذر حاجی محله، میدان یا تکیۀ ولی‌سلطان، تکیۀ طاهر منصور، تکیۀ سَرپَره

در تهران تکیه‌هایی که در آنها مراسم شبیه‌خوانی برگذار می‌شد، ۳ خاستگاه متفاوت با یکدیگر داشتند:

نخست، تکیه‌هایی که در آغاز بقعه و مقبرۀ یکی از بزرگان و مشایخ یا صالحان بودند و در صحن یا حیاط و ایوان مقبره، یا در پیرامون آن مراسم سوگواری مذهبی برپا می‌کردند. این فضاها با اندکی تغییر در ساختمان و ضمائم آنها به صورت تکیۀ تعزیه‌خوانی درآمدند. تکیه‌های پیر زن، هفت‌تن و پهلوان شریف احتمالاً از این دسته فضاها بوده‌اند. دوم، تکیه‌هایی که پیش از آن کاروان‌سرا بودند و گهگاه در آنها مراسم عزاداری برپا می‌کردند، مانند تکیه‌های حمام خانم و باغ پسته بیک. سوم، تکیه‌هایی که از دورۀ زندیان به این سو اختصاصاً برای برگذاری تعزیه‌خوانی با شیوۀ تلفیقی معماری کاروان‌سرا، خانقاه، میدان و زورخانه ساخته شده‌اند. تکیۀ سید نصرالدین،تکیۀ عباس‌آباد، تکیۀ حاج میرزا آقاسی و تکیۀ معیّرالممالک نمونه‌هایی از این دسته تکیه‌ها هستند .

تکیه‌های موقت: تکیه‌هایی هستند که هر سال در ماه محرم در حیاط خانه‌ها یا در زیر چادرهای برافراشته بر پا می‌کنند و دسته‌های عزادار یا تعزیه‌خوانان در آنها روضه و تعزیه می‌خوانند. شاهزادگان و رجال اعیان دورۀ قاجار معمولاً هرساله حیاط خانه‌های خود را سیاه می‌بستند و چادری بر فراز آن می‌زدند و روی حوض خانه‌هایشان را با تیر و الوار می‌پوشاندند و به تعزیه‌داری می‌پرداختند.

تکیه‌های قدیم تهران: تکیه‌های قدیم تهران یک مجموعه از تکیه‌های ساخته شده در دورۀ قاجار را دربر می‌گیرد. معماری فضای ساختمانی بیشتر این تکیه‌ها را متناسب با اجرای نمایشهای آیینی تعزیه‌خوانی طراحی کرده و ساخته بودند. در این مجموعۀ قدیمی دو تکیۀ حمام خانم و افشارها احتمالاً از بناهای اواخر دورۀ صفوی بوده است.
تکیۀ حمام خانم را خواهر شاه‌طهماسب دوم صفوی (۱۱۳۵-۱۱۴۵ق) همراه با حمام و مدرسه در محلۀ عولادجان و در بخش جنوبـی امامزاده یحیى ساخت.  مدرسۀ خانم را افغانها خراب کردند و بعدها صاحب دیوان در جای آن حسینیه ساخت .

در تهران تکیه‌های قدیم بسیار بزرگ و معتبری وجود داشت کـه از معروف‌ترین آنها، تکیۀ حاج میـرزا آقاسـی، تکیـۀ سیدـ اسماعیل، تکیۀ نوروزخان، تکیۀ میرزا صالح مستوفی و تکیۀ معتمدالدوله را می‌توان نام برد.

تکیۀ حاج میرزا آقاسی، معروف به تکیۀ عباس‌آباد در میدان ارگ قرار داشت. سازندۀ تکیه حاج میرزا آقاسی، صدراعظم محمدشاه بود و آن را در زمان صدراعظمی خود (۱۲۵۱-۱۲۶۴ق) ساخت و بنا بر ضبط آمار دارالخلافۀ تهران «تکیۀ جناب صدراعظم» نیز نامیده می‌شد
تکیۀ حاج میرزا آقاسی بسیار بزرگ بود و روزنامۀ وقایع اتفاقیه در شرح وزش باد و پاره کردن و فروانداختن چادر آن (در روزنامه به نام تکیۀ دولت آمده است) به بزرگی چادر اشاره می‌کند و می‌نویسد: چادر تکیه ۵۲ ذرع طول و ۳۲ ذرع عرض آن بود که با ۹ دیرک بر پا شده بود؛ در صورتی که چادر تکیه‌های بزرگ دیگر را معمولاً با ۳ تا ۶ دیرک برمی‌افراشتند (شم‌ ۴۰؛ نیز نک‌ : شهیدی، ۲۴۶).

تکیۀ سید اسماعیل در کنار امامزاده سید اسماعیل در بخش ۸ محلـۀ بازار قرار داشت. مساحت آن ۸۰۰‘۱ مـ‌ ۲ بود که آن را حاج‌حسن بیگلربیگی در تاریخ ۱۲۶۲ق همراه با ۶ دانگ عرصۀ خانه وقف کرده بود  .

تکیۀ نوروزخان در محلۀ بازار از تکیه‌هایی بود که در اوایل سلطنت فتحعلی‌شاه ساخته شد. بانی آن نوروزخان پسر الله‌وردی خان، از طایفۀ عزالدین‌لوی قاجار و رئیس تشریفات دربار فتحعلی‌شاه بود که تکیه را همراه با حمام و سقاخانه ساخت . بیضایی تاریخ بنای این تکیه را بدون ذکر سند ۱۱۷۷ش دانسته است  این تاریخ مطابق است با ۱۲۱۳ق، دومین سال سلطنت فتحعلی‌شاه. این تکیه را «تکیۀ حسام‌السلطنه»، به نام سلطان مراد میرزا، عموی ناصرالدین شاه، نیز می‌نامیدند . ظاهراً حسام‌السلطنه سرپرستی امور تکیه را بر عهده داشت و احتمالاً تعمیر و بازسازی آن را هم پذیرفته بود .

تکیۀ معتمدالدوله که به تکیۀ منوچهر‌خان نیز شهرت داشت، از ساخته‌های منوچهرخان گرجی بود. منوچهرخان (د ۱۲۶۳ق) از ارمنیان گرجستان بود که به ایران آمد و به دین اسلام گروید. او در دربار فتحعلی‌شاه ایچ آقاسی (خواجه‌باشی) و ایشیک آقاسی (رئیس تشریفات) بود و در زمان محمدشاه لقب معتمدالدوله یافت . معتمدالدوله‌ تکیـه‌ای در محلۀ بازار ساخت و آن را در ۱۲۶۰ق همراه ۳ باب‌دکـان واقع در همان محـل تکیه، وقف کـرد. دایره المعارف فارسی  در شرح توسعۀ تهران در دورۀ فتحعلی‌شاه بنای بازارچه و تکیۀ منوچهرخان در قسمت غربی محلۀ بازار را به اشتباه از بناهای تازه‌ساز تهران در این دوره نوشته است. تاریخ وقف تکیه در ۱۲۶۰ق، سال واقعی احداث بنا را در زمان محمدشاه روشن می‌کند .

تکیۀ میرزا صالح مستوفی را مستوفی، از رجال عهد فتحعلی شاه، همراه ۷ باب دکان در تاریخ ۱۲۲۴ق وقف کرد. این تکیه در محلۀ عودلاجان واقع بود (بلاغی، همانجا). در آمار دارالخلافۀ تهران، در فهرست تکیه‌های تهران در ۱۲۶۹ق نام تکیه‌های سید اسماعیل و میرزا صالح مستوفی نیامده‌ است، در حالی که این تکیه‌ها پیش از آن تاریخ ساخته شده‌اند. شاید این تکیه‌ها به نامهای دیگری شهرت داشته‌اند.

از تکیه‌های دولتی قدیم تهران دو تکیۀ نیاوران در کنار کاخ نیاوران و تکیۀ سلطنت‌آباد را نیز می‌توان یاد کرد. تکیۀ کوچک نیاوران را در ۱۲۷۳ق به گفتۀ ذکاء (ص ۲۸۷) و ۱۲۷۴ق به گفتۀ شهیدی (ص ۱۸۰)، و تکیۀ سلطنت‌آباد را در ۱۲۷۸ق به دستور ناصرالدین شاه ساختند.

هنگامی که ماه محرم مقارن با اقامت شاه در نیاوران یا سلطنت‌آباد می‌شد، این تکیه‌ها را می‌بستند و در آن بساط با شکوه تعزیه‌خوانی برای شاه و همراهان و مردم محل راه می‌انداختند (شهیدی، همانجا).

منبع دانشنامه بزرگ اسلامی مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی جلد ۱۶ صقحه ۶۰۶۴

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

سرپرست دانشگاه هشدار داد : فاز سوم کرونا در راه است

دکتر فتحی : کرونا نباید برای مردم یک امر عادی تلقی شود / کرونا همچنان …

اعضای بازداشتی شورای روستا و دهیاری محمودآباد کرج چه کسانی هستند؟

آیین باو ر- جواد یاوری معاون دادستان عمومی و انقلاب کرج از بازداشت تعدادی از …

مردم می گویند درختان را قطع نکنید/نماینده شورا می گوید اعتراض هدفدار است !

مهدی حاجی قاسمی:شهردار کرج پیوست ها و شرایط احداث زیرگذر جمهوری را به اطلاع مردم …

دیدگاهتان را بنویسید