آیین باور_ شب یلدا، تنها بلندترین شب سال نیست؛ روایتی است از ایستادگی انسان در برابر تاریکی و پاسداشت گرمای مهر در سردترین آستانه زمستان. بسیاری از آداب و رسوم رایج این شب، هرچند در قرون متأخر شکل منسجم‌تری یافته‌اند، اما ریشه در باورهای کهن ایرانی و آیین‌های مهرورزانه دارند.

خوراکی های ویژه 

در میان خوراکی‌های ویژه‌ی شب یلدا، میوه‌هایی چون هندوانه، انار و انگور جایگاهی نمادین دارند. هندوانه، بیش از دیگر میوه‌ها، حضوری پررنگ‌تر بر سفره یلدا دارد؛ تا آنجا که در باور عامه، خوردن اندکی از آن در این شب، سپری در برابر سرمای چله بزرگ و کوچک و بیماری‌های زمستانی به شمار می‌آمد.

پژوهشگران فرهنگ عامه بر این باورند که سرخی و گردی هندوانه و انار، نمادی از خورشید، گرما و مهر است؛ نشانه‌ای از امید به بازگشت نور در دل طولانی‌ترین شب سال.

شب‌چَره‌ی یلدا نیز مجموعه‌ای از دانه‌ها و خوردنی‌های ساده اما پرمعناست؛ از گندم و شاه‌دانه و برنجک گرفته تا نخود بوداده و آجیل‌هایی مانند تخمه هندوانه و کدو، و گاه آفتابگردان، بادام، پسته، فندق و گردو. در کنار این‌ها، میوه‌های خشک و خشکبار همچون سنجد سرخ، کشمش، انجیر خشکه، برگه زردآلو و توت خشکه، سفره را کامل می‌کنند؛ خوراکی‌هایی که یادآور قناعت، ذخیره‌سازی و تدبیر زیستن در زمستان‌های طولانی گذشته‌اند.

برخلاف برخی آیین‌های مناسبتی، شب یلدا الزاماً با شام ویژه‌ای همراه نبوده است. نوع و کیفیت شام، بیش از هر چیز به وضعیت اقتصادی و الگوی تغذیه خانواده‌ها بستگی داشته و آنچه اهمیت بیشتری داشته، آیین «شب‌نشینی» یا «شب‌زنده‌داری» بوده است؛ گردهم آمدن در خانه بزرگ‌تر خاندان، گفت‌وگو، شنیدن روایت‌ها و گذراندن شب در کنار یکدیگر. گستردن سفره‌ای از خوراکی‌های گوناگون در شب یلدا، ریشه در یکی از کهن‌ترین آیین‌های ایرانی، یعنی آیین مهر دارد.

در این آیین، مراسمی با عنوان «بزم مهر» برگزار می‌شد؛ مهمانی‌ای آیینی که در آن پیروان مهر به نشانه برابری، هم‌پیمانی و استواری عهد با یکدیگر و با خداوند، هم‌سفره و هم‌پیاله می‌شدند.

در این بزم، خوردن گوشت گاو و بعدها نان مقدس «درَونَ» و نوشیدن آشامیدنی آیینی «هَومَ» جایگاهی ویژه داشت.

بازمانده‌ی این سنت آیینی، هنوز هم در میان زرتشتیان ایران با نام «میَزد» متداول است. در این مراسم، سفره‌ای آیینی گسترده می‌شود که بر آن خوراکی‌هایی چون نان، سیروگ (نوعی نان روغنی)، میوه، شیرینی و آجیل «لُرک» نهاده می‌شود؛ آجیلی مرکب از مغز پسته، بادام، گردو، فندق، کشمش سبز، برگه زردآلو، خرما خشکه و دیگر خشکبار.

پس از نیایش، این خوراکی‌ها میان حاضران تقسیم می‌شود و خوردن آن‌ها نشانه‌ای از تبرک و پیوند جمعی است. یلدا، در لایه‌های پنهان خود، بیش از یک جشن فصلی است؛ آیینی است برای باهم‌بودن، برای عبور جمعی از تاریکی و برای زنده نگه داشتن مهر، آن‌گاه که شب به اوج خود می‌رسد.

فریبا کلاهی