آیین باور_ تالاب صالحیه تقریباً از نفس افتاده است. پهنه‌ای که زمانی سد طبیعی گردوغبار و تنظیم‌کننده اقلیم محلی بود، امروز با ۹۹ درصد خشکی، در آستانه تبدیل‌شدن به یکی از کانون‌های فعال ریزگرد قرار دارد؛ بحرانی که پیامدهای آن می‌تواند مستقیم سلامت ساکنان البرز و تهران را تهدید کند. بارندگی‌های محدود پاییز و زمستان هم نتوانست تغییری در این وضعیت ایجاد کند و آنچه باقی مانده، تالابی است معلق میان وعده‌های احیا و تثبیت خشکی.

تالاب صالحیه دیگر صرفاً یک موضوع محیط‌زیستی نیست. این پهنه خشک‌شده به‌تدریج در حال تغییر نقش است؛ از زیست‌بومی طبیعی به منبع بالقوه گردوغبار. استمرار خشکی، بلاتکلیفی مصوبات احیایی و تأمین‌نشدن حقابه، صالحیه را به نقطه‌ای رسانده که اثرات آن می‌تواند فراتر از مرزهای البرز، دامان تهران را هم بگیرد. هشدار قضایی؛ صالحیه در مسیر بیابان‌زایی شدت بحران پیش‌تر واکنش دستگاه قضایی را هم به‌دنبال داشته است.

شهریور ۱۴۰۴، رئیس کل دادگستری استان البرز از صدور سند حدنگاری تالاب صالحیه به مساحت ۱۶ هزار هکتار به نام سازمان حفاظت محیط زیست خبر داد؛ اقدامی برای جلوگیری از تعرض و تثبیت مالکیت تالاب.

در همان نشست شورای حفظ حقوق بیت‌المال، اعلام شد حدود ۷۰۰ هکتار از تالاب در وضعیت مستعد تبدیل‌شدن به کانون ریزگرد قرار دارد و کمیته‌ای برای پیگیری تأمین حقابه و احیا مأمور شد؛ مأموریتی که با گذشت ماه‌ها، هنوز نشانی از اثرگذاری آن در میدان دیده نمی‌شود.

گردوغبار در کمین البرز و تهران

یکی از کارشناسان محیط زیست با اشاره به بسترهای رسی و نمکی تالاب صالحیه تأکید می‌کند: در صورت رهاشدن، این بسترها به منابع فعال گردوغبار تبدیل می‌شوند.

ذراتی که با هر باد، به‌راحتی می‌توانند وارد مناطق شهری البرز و حتی پایتخت شوند. او می‌گوید پیامد این وضعیت، تنها حذف یک زیستگاه نیست؛ افزایش بیماری‌های تنفسی، افت کیفیت زندگی و تشدید بحران ریزگردها از نتایج قابل پیش‌بینی این تعلل است.

پنل خورشیدی؛ توسعه پاک یا پاک‌کردن صورت مسئله؟

در حالی که احیای تالاب همچنان معطل مانده، پیشنهاد وزارت نیرو برای جانمایی پنل‌های خورشیدی در بخش‌هایی از تالاب که بیش از ۵۰ سال آبگیری نشده، بحث‌برانگیز شده است. هرچند توسعه انرژی‌های تجدیدپذیر ضروری است، اما منتقدان نگران‌اند این تصمیم به‌جای احیا، به تثبیت وضعیت خشکی و تغییر کاربری تدریجی تالاب منجر شود.

این کارشناس هشدار می‌دهد: صالحیه بیش از آنکه قربانی کم‌بارشی باشد، قربانی تعلل در اجراست. اگر تأمین حقابه و حذف زهکشی‌ها فوراً در اولویت قرار نگیرد، این تالاب به‌زودی از یک پرونده قابل احیا، به بحرانی تثبیت‌شده تبدیل می‌شود.

۹۹ درصد خشکی؛ بارندگی‌ها بی‌اثر ماند

قربانعلی محمدپور، مدیرکل حفاظت محیط زیست استان البرز، وضعیت فعلی تالاب را نگران‌کننده توصیف می‌کند و می‌گوید: «در حال حاضر ۹۹ درصد تالاب صالحیه کاملاً خشک شده و فقط دو لکه کوچک آب در آن باقی مانده است.» به گفته او، کاهش بارندگی‌های پاییز و زمستان و اثرگذاری ناچیز همان میزان بارش ثبت‌شده، عملاً کمکی به بهبود وضعیت تالاب نکرده و صالحیه همچنان در شرایط بحرانی قرار دارد.

مصوبات روی کاغذ، توقف در عمل

محمدپور با اشاره به جلسات احیای تالاب توضیح می‌دهد: «مصوباتی از جمله حذف زهکشی‌هایی که دهه‌ها قبل ایجاد شده‌اند، تصویب شده اما هنوز اجرا نشده‌اند.»

او می‌افزاید بخشی از این زهکشی‌ها در تالاب الله‌آباد قزوین و بخشی در محدوده صالحیه و استان البرز قرار دارد؛ موضوعی که احیای تالاب را به همکاری بین‌استانی گره زده است. زمان می‌گذرد، اعتبار نیست

مدیرکل حفاظت محیط زیست البرز تأکید می‌کند: «مجوزهای قانونی برای پرکردن زهکش‌ها اخذ شده، اما اجرای آن‌ها به تأمین اعتبار وابسته است.» به گفته او، تأخیر در اقدامات عملی، بازگشت‌پذیری اکوسیستم تالاب را با تردید جدی مواجه کرده است. تصمیمی که می‌تواند سرنوشت صالحیه را تغییر دهد محمدپور درباره پیشنهاد جانمایی پنل خورشیدی می‌گوید این موضوع در دستور کار سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارد و قرار است در نشستی با رئیس سازمان حفاظت محیط زیست کشور بررسی شود؛ تصمیمی که می‌تواند مسیر آینده تالاب صالحیه را برای همیشه تغییر دهد.