یادداشت آیین باور/فریبا کلاهی

ملانصرالدین نه شناسنامه دارد، نه تاریخ تولد و نه سنگ قبری که بتوان به آن استناد کرد. همین بی‌زمانی، راز ماندگاری اوست. او نه یک فرد تاریخیِ قابل ثبت، بلکه یک «شخصیت زنده در حافظه جمعی» است؛ شخصیتی که قرن‌هاست از دل روایت‌ها، لطیفه‌ها و حکایت‌ها عبور کرده و هر بار به شکلی تازه بازگشته است.

ملانصرالدین در فرهنگ‌های مختلف، چهره‌های متفاوتی دارد؛ گاهی ملاست، گاهی قاضی، گاهی معلم و گاهی ساده‌دلی که از همه عاقل‌تر است. این تناقض نه نشانه ضعف، بلکه نشانه فولکلور بودن اوست.

شخصیت‌های فولکلوریک یک‌دست نیستند؛ آن‌ها آینه جامعه‌اند و با تغییر جامعه، چهره عوض می‌کنند. تقریباً هر سرزمینی که طعم استبداد، جهل یا ریا را چشیده، ملانصرالدین را از آنِ خود می‌داند.

در ترکیه او را اهل آق‌شهر و هم‌دوره مولانا می‌دانند؛ در ایران، افغانستان و تاجیکستان، روایت‌های او در بستر فرهنگ فارسی ریشه دوانده؛ در آذربایجان، بخارا و آسیای میانه، ملانصرالدین صدای انتقاد اجتماعی است؛ در جهان عرب و حتی بالکان نیز با نام‌ها و روایت‌های مشابه حضور دارد.

این گستره جغرافیایی، نه نشانه اختلاف، بلکه نشانه کارکرد مشترک اوست: زبانی ساده برای گفتن حقیقتی دشوار.

نکته مهم اینجاست: ملانصرالدین برای خنداندن ساخته نشده؛ طنز او ابزار افشاگری است. در پس هر شوخی، نقدی پنهان است؛ نقد قدرت، ریا، جهل، تعصب و تقدس‌سازی‌های بی‌پایه. به همین دلیل است که در بسیاری از حکایت‌ها، او نه علیه مردم، بلکه در کنار مردم و روبه‌روی صاحبان قدرت می‌ایستد.

همین ظرفیت انتقادی باعث شد در دوران مدرن، روشنفکرانی چون جلیل محمدقلی‌زاده به سراغ او بروند؛ نه برای احیای یک «شخص»، بلکه برای زنده‌کردن یک «روش». نشریه «ملانصرالدین» ادامه همان سنت شفاهی بود؛ با این تفاوت که طنز از قهوه‌خانه و بازار، به صفحه چاپ و میدان سیاست قدم گذاشت.

امروز، متنی با عنوان «زادروز ملانصرالدین در سیزدهم دی‌ماه» دست‌به‌دست شد؛ متنی که از نظر تاریخی سندیت روشنی ندارد. اما شاید مسئله، تولد به معنای تقویمی آن نباشد. ملانصرالدین فرزند یک روز خاص نیست؛ او فرزند همه زمان‌هاست.

هر جا مردم به کسی نیاز داشته‌اند که بتواند حقیقت را بی‌هراس و با خنده بگوید، ملانصرالدین همان‌جا حاضر است. اصرار بر تعیین تاریخ تولد یا سالگرد برای ملانصرالدین، در واقع تقلیل اوست. او متعلق به یک قرن نیست. اگر واقعی نبود، این‌همه واقعی به نظر نمی‌رسید و اگر یک فرد تاریخی بود، شاید سال‌ها پیش به بایگانی تاریخ سپرده می‌شد. ملانصرالدین زنده است، چون جامعه هنوز به او نیاز دارد.