آیین‌باور _هر آیین، روایت یک باور است.

هر تمدنی، روح خود را در تقویمش آشکار می‌کند. تقویم، تنها شمارش روزها نیست؛ روایت آن چیزی است که یک ملت ارزش پاسداشتش را داشته است. اگر در گاه‌شمار ایرانی، ماه‌ها به نام نیروهای مقدس، راستی، مهر، آب، گیاه و روشنایی نام‌گذاری شده‌اند، از آن روست که ایرانیان، زمان را نیز بخشی از نظم هستی می‌دانستند.

ماه پنجم این گاه‌شمار، اَمُرداد است؛ ماهی که نامش در گذر زمان، دستخوش یکی از مشهورترین دگرگونی‌های زبانی ایران شده است.

امروز بسیاری آن را «مرداد» می‌خوانند، حال آنکه در زبان اوستایی و فارسی میانه، نام درست آن اَمُرداد است؛ واژه‌ای برگرفته از Ameretāt به معنای بی‌مرگی، جاودانگی و زوال‌ناپذیری. پیشوند «اَ» در این واژه، نقش نفی‌کننده دارد و حذف آن، معنای واژه را وارونه می‌کند؛ چنان‌که «امرداد» به معنای بی‌مرگی است، اما «مرداد» به مرگ و فنا نزدیک می‌شود.

از همین رو، بسیاری از زبان‌شناسان و پژوهشگران فرهنگ ایران، بر حفظ صورت درست این نام تأکید کرده‌اند.

اما ایرانیان از جاودانگی چه می‌فهمیدند؟ آیا آرزوی زندگی بی‌پایان انسان را داشتند؟ پاسخ را باید در جهان‌بینی ایران باستان جست.

در اندیشه زرتشتی، جاودانگی پیش از آنکه آرزوی فرد باشد، ویژگی آفرینش نیک است. زندگی، هر سال در دانه‌ای که می‌شکفد، در درختی که بار می‌دهد و در زمینی که دوباره سبز می‌شود، خود را تکرار می‌کند. از همین رو، امرداد، نگهبان گیاهان، باغ‌ها، کشتزارها و همه رستنی‌ها است. بی‌مرگی، در این نگاه، تداوم زندگی است، نه گریز از مرگ.

امرداد؛ یکی از امشاسپندان در آموزه‌های اوستا، امرداد یکی از شش امشاسپند بزرگ است؛ فروزه‌ای الهی که نگاهبانی از گیاهان و بخش روینده طبیعت را بر عهده دارد. او همواره در کنار خُرداد قرار می‌گیرد؛ خرداد پاسبان آب است و امرداد پاسبان گیاه. این هم‌نشینی، تصادفی نیست. آب و گیاه، دو ستون آبادانی سرزمین ایران بوده‌اند و ایرانیان هزاران سال پیش، این پیوند را در قالب اندیشه‌ای دینی و اخلاقی بیان کرده بودند. از همین رو، آسیب رساندن به گیاه، خشکاندن بیهوده درخت یا آلوده کردن طبیعت، تنها خسارت به محیط زیست نبود؛ لطمه زدن به نظم نیک آفرینش به شمار می‌رفت.

آیا امرداد، ستاره‌ای در آسمان دارد؟

برخلاف ماه تیر که با ستاره تیشتر پیوندی روشن دارد، امرداد مستقیماً با ستاره یا جرم آسمانی خاصی شناخته نمی‌شود. جایگاه او بیشتر در قلمرو زمین، رویش و گیاهان است. این تفاوت، خود نشان می‌دهد که در اندیشه ایرانی، همه نیروهای هستی آسمانی نبودند؛ بخشی از قداست، در خاک، بذر، باغ و درخت نیز حضور داشت.

اسطوره‌های امرداد

امرداد، برخلاف مهر یا تیشتر، اسطوره‌ای پرماجرا با روایت‌های پهلوانی ندارد. او بیشتر نماد یک اندیشه است تا شخصیت یک داستان. در متون پهلوی آمده است که در پایان جهان و هنگام نوسازی آفرینش، امرداد و خرداد در بازگرداندن کمال و جاودانگی جهان نقشی بنیادین دارند. از این رو، امرداد تنها نگاهبان گیاهان امروز نیست؛ نماد امید به تداوم زندگی و پیروزی نهایی نیکی بر تباهی نیز هست.

جشن‌های ماه امرداد

مهم‌ترین جشن این ماه، امردادگان است؛ جشنی که در روز هم‌نام شدن روز و ماه، یعنی «امرداد روز» از ماه امرداد، برگزار می‌شود. این جشن، سپاسگزاری از رویش، گیاه، باغ، درخت و نعمت‌های زمین است. در کنار آن، هرچند جشن فراگیر دیگری با ریشه زرتشتی در این ماه شناخته نمی‌شود، اما در بسیاری از نواحی ایران، مرداد و امرداد، فصل جشن‌های برداشت محصول بوده است؛ آیین‌هایی که با رسیدن میوه‌ها، گردهمایی روستاییان، شکرگزاری و تقسیم نعمت همراه می‌شد.

جشن‌های انگور، انجیر، فندق، گردو و دیگر محصولات تابستانی را می‌توان ادامه همین فرهنگ کهن دانست؛ فرهنگی که بر سپاسگزاری از زمین استوار بود. امرداد در فرهنگ امروز شاید هیچ ماهی در گاه‌شمار ایرانی، به اندازه امرداد با دغدغه‌های امروز ما پیوند نداشته باشد. در روزگاری که خشک شدن باغ‌ها، نابودی جنگل‌ها، بحران آب و فرسایش خاک، آینده سرزمین ما را تهدید می‌کند،

بازخوانی امرداد تنها یادآوری یک جشن باستانی نیست؛ یادآوری مسئولیتی است که ایرانیان هزاران سال پیش برای خود تعریف کرده بودند: پاسداری از زندگی.

پرونده امرداد در «آیین‌باور» این جستار، درآمدی است بر مجموعه‌ای که در روزهای آینده منتشر خواهد شد:

- امردادگان؛ جشن جاودانگی زندگی

- امشاسپند امرداد؛ نگهبان گیاهان در جهان‌بینی ایرانی

- چرا نام درست این ماه «امرداد» است؟

- درخت در فرهنگ ایران؛ از اسطوره تا اخلاق

- باغ ایرانی؛ تصویری از بهشت بر زمین

- آیین‌های برداشت محصول در فرهنگ ایرانی

- آنچه امرداد به انسان امروز می‌آموزد

  چراغی برای امروز

  ایرانیان باستان، جاودانگی را در سنگ و کاخ نمی‌جستند؛ در دانه‌ای می‌دیدند که هر بهار از دل خاک برمی‌آید. شاید بزرگ‌ترین درس امرداد برای انسان امروز نیز همین باشد؛ آنچه ماندگار است، نه آن چیزی است که می‌اندوزیم، بلکه آن چیزی است که به زندگی می‌افزاییم. هر درختی که می‌کاریم، هر جوی آبی که زنده نگه می‌داریم و هر باغی که از خشکی نجات می‌دهیم، ادامه همان باوری است که هزاران سال پیش، نام پنجمین ماه سال را «امرداد» گذاشت؛ ماه بی‌مرگی و رویش.