آیین باور_ ۳۰ امرداد، شهریورگان است؛ جشنی از سنت‌های کهن ایران که در گاه‌شماری زرتشتی جایگاهی ویژه دارد و امروز در میان زرتشتیان ایران با «روز پدر» نیز گرامی داشته می‌شود؛ جشنی که در دل نام و مفهوم خود، از توانایی، دادگری، مسئولیت و فرمانروایی بر خویشتن سخن می‌گوید.

ایران فقط سرزمینی با بناهای تاریخی و آثار باستانی نیست؛ بخش بزرگی از میراث آن در آیین‌ها، جشن‌ها، باورها و شیوه‌های زیستن مردمش باقی مانده است.

شهریورگان یکی از همین یادگارهاست؛ جشنی که شناخت آن، ما را به بخشی از جهان فکری ایرانیان در روزگاران کهن می‌برد.

چرا ۳۰ امرداد؟

در گاه‌شماری زرتشتی، هر روز ماه نامی دارد و چهارمین روز هر ماه «شهریور» نامیده می‌شود. ششمین ماه سال نیز شهریور است. هنگامی که نام روز و ماه یکی می‌شود، آن روز بهانه‌ای برای جشن و آیین است. از این رو، «شهریورروز از شهریورماه» جشن شهریورگان است که در گاه‌شماری رسمی امروز، برابر با ۳۰ امردادماه قرار می‌گیرد.

شهریور؛ شهریاری شایسته

نام شهریور در زبان اوستایی خشَترَه‌وئیریَه (Xšaθra Vairya) است؛ واژه‌ای که با مفاهیمی چون شهریاری، فرمانروایی مطلوب و قدرت شایسته پیوند دارد. اما «قدرت» در اینجا تنها به معنای فرمانروایی بر دیگران نیست.

در جهان اندیشه زرتشتی، شهریاری مطلوب زمانی ارزشمند است که با راستی، دادگری و خویشتن‌داری همراه باشد. از همین رو می‌توان یکی از پیام‌های مهم شهریور را این دانست که انسان پیش از آنکه بخواهد بر جهان یا دیگری فرمان براند، باید بتواند بر خویشتن فرمان براند.

این نگاه، شهریورگان را از یک جشن تقویمی فراتر می‌برد و به آن یک پیام اخلاقی می‌دهد: قدرت، زمانی ارزشمند است که با مسئولیت همراه باشد.

چرا روز پدر؟

پیوند شهریورگان با «روز پدر» در شکل امروزی آن، در جامعه زرتشتی ایران شکل گرفته است. انجمن موبدان تهران، شهریورگان را به عنوان روز بزرگداشت پدران برگزیده و این انتخاب را با ویژگی‌هایی که برای شهریور برشمرده می‌شود، از جمله توانایی، شهریاری شایسته، مسئولیت‌پذیری و حمایت از دیگران، مرتبط دانسته است.

از این منظر، پدر فقط نان‌آور خانواده یا صاحب قدرت در خانه نیست؛ پدرِ شایسته کسی است که قدرت خود را در خدمت خانواده، حمایت از دیگران و ساختن آینده به کار می‌گیرد. و شاید همین جاست که معنای شهریورگان برای انسان امروز نیز روشن‌تر می‌شود.

پدر؛ صاحب قدرت یا مسئول قدرت؟

اگر شهریور نماد شهریاری شایسته باشد، می‌توان پرسید: پدر بودن یعنی چه؟ آیا پدر فقط کسی است که قدرت اقتصادی بیشتری دارد؟ آیا اقتدار به معنای فرمان دادن است؟ یا پدر کسی است که بتواند در سختی‌ها تکیه‌گاه باشد، در تصمیم‌ها مسئولیت بپذیرد، در خشم خویشتن‌دار باشد و قدرت خود را برای ساختن، نه ویران کردن، به کار گیرد؟

شهریورگان می‌تواند پاسخ خود را در همان مفهوم کهن «شهریاری شایسته» جست‌وجو کند.

زرتشتیان؛ حافظان یک میراث، نه صاحبان انحصاری آن

  در شناخت شهریورگان، نمی‌توان نقش زرتشتیان ایران را نادیده گرفت. بخشی از جشن‌ها و آیین‌های کهن ایرانی به یاری جامعه زرتشتی در حافظه تاریخی و فرهنگی ایران باقی مانده‌اند و استمرار برگزاری آنها در میان زرتشتیان، فرصتی ارزشمند برای شناخت این میراث فراهم کرده است.

اما یک نکته نیز نباید فراموش شود: حفظ یک آیین توسط یک جامعه دینی، به معنای مالکیت انحصاری آن جامعه بر میراث فرهنگی نیست. شهریورگان را می‌توان در چارچوب آیین زرتشتی شناخت، درباره مفاهیم دینی آن مطالعه کرد و به آیین‌هایی که زرتشتیان امروز برگزار می‌کنند احترام گذاشت؛ اما در عین حال، آن را بخشی از تاریخ و فرهنگ ایران دانست؛ فرهنگی که شناخت و پاسداشت آن لزوماً وابسته به دین و باور مذهبی افراد نیست. اگر قرار باشد هر جشن یا آیین کهن ایرانی را تنها به این دلیل که در میان زرتشتیان حفظ شده است، «متعلق به زرتشتیان» بدانیم، در حقیقت بخشی از میراث فرهنگی ایران را از حافظه عمومی ایرانیان جدا کرده‌ایم.

زرتشتیان این آیین‌ها را برای ما حفظ کرده‌اند؛ اما حفظ‌کننده یک میراث، الزاماً مالک آن میراث نیست. از جشن کهن تا میراث امروز شهریورگان تنها درباره گذشته نیست. این جشن می‌تواند امروز نیز بهانه‌ای باشد برای بازگشت به مفاهیمی که جامعه معاصر به آنها نیاز دارد: مسئولیت‌پذیری، توانایی همراه با اخلاق، قدرت همراه با عدالت و خویشتن‌داری.

در روزگاری که گاهی قدرت با سلطه اشتباه گرفته می‌شود، شهریور یادآوری می‌کند که ارزش قدرت به شیوه استفاده از آن است. قدرت می‌تواند ابزار ساختن باشد یا ویران کردن؛ همان‌گونه که فلز، که در سنت زرتشتی با شهریور پیوند دارد، می‌تواند ابزار آبادانی یا جنگ باشد.

آنچه به قدرت معنا می‌دهد، اخلاقِ استفاده از قدرت است.

شهریورگان؛ میراثی برای شناختن شاید یکی از وظایف امروز ما این باشد که آیین‌های ایرانی را دوباره بشناسیم؛ نه با نگاه حسرت‌آمیز به گذشته و نه با حذف لایه‌های دینی و تاریخی آنها، بلکه با پذیرفتن همه این لایه‌ها.

شهریورگان هم یکی از همین آیین‌هاست؛ جشنی که زرتشتیان ایران در حفظ و استمرار آن سهمی ارزشمند داشته‌اند، اما روایت آن می‌تواند برای همه ایرانیانی که به تاریخ و فرهنگ این سرزمین علاقه‌مندند، موضوع شناخت و پاسداشت باشد.

۳۰ امرداد، شهریورگان است؛ روز شهریاری شایسته، روز یادآوری مسئولیت قدرت، و در جامعه زرتشتی ایران، روز بزرگداشت پدران. شاید زیباترین پیام آن نیز همین باشد: پیش از آنکه بر دیگری فرمان برانی، بر خویشتن فرمان بران.