آیین باور بررسی کرد:
دریاچه مصنوعی کرج؛ از تخیل فانتزی تا واقعیت روی میز
پروژهای که سالهاست وعده ساخت آن مطرح میشود؛ اما هنوز پرسشهای مهمی درباره طرح فنی، منبع آب، حقآبه باغات و پیامدهای آن برای رودخانه کرج بیپاسخ مانده است
آیین باور _دریاچه مصنوعی کرج از آن پروژههایی است که سالهاست نامش در خبرها، برنامههای مدیریت شهری و وعدههای گردشگری استان تکرار میشود؛ پروژهای که قرار بود چهره ورودی کرج را تغییر دهد، به اقتصاد گردشگری شهر رونق ببخشد و حاشیه رودخانه کرج را به یک مقصد تفریحی تبدیل کند.
اما امروز، پس از سالها وعده، تغییر طرح و اختلافات فنی، پرسش اصلی دیگر این نیست که «دریاچه زیبا خواهد بود یا نه».
پرسش این است:دریاچه مصنوعی کرج دقیقاً با چه طرحی، با کدام مجوز، با چه آبی و با چه پیامدهایی برای رودخانه و باغهای اطراف ساخته خواهد شد؟
این پرسش اکنون اهمیت بیشتری پیدا کرده است؛ چرا که معاون حفاظت و بهرهبرداری شرکت آب منطقهای البرز در مردادماه امسال اعلام کرده طرح اولیه دریاچه مصنوعی پارک چمران از نظر فنی مورد تأیید آب منطقهای نبوده و اصلاحات لازم به شهرداری اعلام شده است.
به گفته وی، اجرای طرح اصلاحشده در حال برنامهریزی است.
بنابراین برخلاف تصویری که ممکن است از یک پروژه آماده اجرا در افکار عمومی شکل گرفته باشد، بر اساس آخرین اظهارنظر منتشرشده از آب منطقهای، هنوز باید درباره طرح اصلاحشده و جزئیات فنی آن سخن گفت.
پروژهای با سابقهای طولانی
طرح دریاچه مصنوعی کرج سالهاست در برنامههای مدیریت شهری مطرح است.
در سالهای گذشته برای اجرای این پروژه ارقام مختلفی درباره مساحت، هزینه و زمان بهرهبرداری اعلام شده و حتی وعده افتتاح آن در نوروز ۱۳۹۶ مطرح شده بود.
در همان دوره، از موضوع تأمین آب و اختصاص حقآبه نیز سخن گفته شد؛ از جمله رقمی حدود ۲۰ میلیون مترمکعب که بهعنوان حقآبه مورد نیاز پروژه مطرح شده بود.
اما در بررسی منابع عمومی، سندی که بتوان بر اساس آن این رقم را به عنوان «حقآبه قطعی و اختصاصیافته دریاچه مصنوعی کرج» معرفی کرد، در دسترس قرار نگرفت.
بنابراین این گزارش، رقم مذکور را حقآبه قطعی پروژه نمیداند و صرفاً آن را به عنوان رقمی که در آن مقطع از سوی مسئولان مطرح شده، ثبت میکند.
این تفکیک از نظر روزنامهنگاری ضروری است؛ چرا که میان «اظهار یک مسئول» و «سند رسمی تخصیص آب» تفاوت وجود دارد.
چرا طرح هنوز محل سؤال است؟
مسئله دریاچه تنها تأمین آب نیست.
در سالهای گذشته، میان شهرداری کرج و شرکت آب منطقهای البرز درباره برخی مسائل فنی پروژه، از جمله دبی سیلاب، کانال انتقال سیلاب و نحوه ساماندهی رودخانه اختلاف نظرهایی وجود داشته است.
در یکی از مراحل، درباره دبی سیلاب اعداد متفاوتی از سوی مشاور شهرداری و آب منطقهای مطرح شد و حتی موضوع استفاده از نظر مشاور بیطرف نیز در پرونده مطرح شد.
در سالهای بعد نیز برای حل اختلافات، تفاهمهایی میان شهرداری و آب منطقهای انجام شد.
اما مهمترین نکته امروز این است که طبق آخرین اظهارنظر منتشرشده از آب منطقهای البرز، طرح اولیه دریاچه از نظر فنی مورد تأیید قرار نگرفته و نیازمند اصلاح بوده است.
بنابراین یکی از نخستین اسنادی که اکنون باید در اختیار افکار عمومی قرار گیرد، آخرین نسخه اصلاحشده طرح است.
۳۵ هکتار یا ۱۰ هکتار؟
یکی دیگر از ابهامهای این پروژه، تفاوت اعداد اعلامشده درباره وسعت آن است.
در گزارشهای سالهای گذشته از طرحی حدود ۳۵ هکتاری سخن گفته شده بود که مجموعهای از کاربریهای گردشگری، تفریحی، فضای سبز، فرهنگی و تجاری را شامل میشد.
در سالهای بعد نیز از محدودهای حدود ۱۰ هکتار برای مجموعه گردشگری و دریاچه سخن گفته شد.
اما آیا این دو عدد مربوط به دو بخش متفاوت پروژه هستند؟
آیا طرح ۳۵ هکتاری تغییر کرده است؟
آیا ۱۰ هکتار مساحت خود دریاچه است یا کل محدوده پروژه؟
در منابع عمومی بررسیشده، سند جامعی که این تفاوت را برای افکار عمومی روشن کند، یافت نشد.
بنابراین تا زمان مشاهده نقشه و طرح نهایی، نمیتوان هیچیک از این اعداد را به عنوان مساحت قطعی دریاچه معرفی کرد.
سؤال اصلی: آب دریاچه از کجا میآید؟
اما مهمترین پرسش پروژه همچنان آب است.
دریاچه مصنوعی فقط هنگام آبگیری به آب نیاز ندارد.
تبخیر، حفظ تراز آب، کنترل کیفیت، رسوب، تصفیه و بازچرخانی همگی نیازمند منابع آبی و زیرساخت دائمی هستند.
بنابراین سؤال اصلی نباید فقط این باشد که:
«دریاچه را با چه آبی پر میکنید؟»
بلکه باید پرسید:
«برای تمام عمر پروژه، آب مورد نیاز آن از کجا تأمین خواهد شد؟»
اگر منبع آب رودخانه کرج است، میزان برداشت چقدر خواهد بود؟
اگر آب سیلاب است، چه میزان از سیلاب قابل استفاده خواهد بود؟
اگر آب زیرزمینی است، مجوز آن چیست؟
اگر آب بازچرخانیشده است، تصفیهخانه و زیرساخت آن کجاست؟
و اگر قرار است دریاچه به شکل چرخه بسته فعالیت کند، آب جبرانی ناشی از تبخیر از کجا تأمین خواهد شد؟
آنچه قرار است ساخته شود
آنچه امروز داریم
دریاچه و باغهای تشنه کرج
این پرسشها زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که وضعیت امروز باغات پیرامون کرج را ببینیم.
«آیین باور» در گزارشهای میدانی اخیر خود، وضعیت نگرانکننده باغات کلاک و سرحدآباد را ثبت کرده است؛ از خشکشدن درختان و کاهش جریان آب در نهرهای قدیمی تا نگرانی باغداران و ساکنان درباره ادامه حیات درختان و باغات.
در یکی از گزارشهای میدانی این رسانه، از سوی یکی از ساکنان عنوان شده بود که در بخشهایی از منطقه مدت طولانی است آبی در نهرها جاری نشده و تنش آبی به درختان آسیب زده است.
این اظهارات به عنوان مشاهدات و گفتههای میدانی ثبت شدهاند و طبیعتاً برای تعیین میزان دقیق خسارت، نیازمند بررسی کارشناسی و رسمی هستند.
اما نکته مهمتر این است که موضوع حقآبه این باغات اکنون صرفاً یک نگرانی محلی نیست.
در مردادماه امسال اعلام شد برای باغات کلاک، گرمدره، سرحدآباد، مصباح و آسیاببرجی، در دو نوبت ۵۰۰ هزار مترمکعب آب و در مجموع یک میلیون مترمکعب آب برای آبیاری رهاسازی خواهد شد.
هدف اعلامشده، جلوگیری از خسارت بیشتر به باغات، فضای سبز و اراضی کشاورزی عنوان شده است.
اینجاست که یک سؤال جدی شکل میگیرد:
وقتی برای حفظ باغات موجود و جلوگیری از خسارت به آنها، تأمین یک میلیون مترمکعب آب در دستور کار قرار میگیرد، منبع آب مورد نیاز دریاچه مصنوعی کرج قرار است چگونه تأمین شود؟
این سؤال به معنای مخالفت با اصل پروژه نیست.
اما پاسخ آن برای ارزیابی فنی و زیستمحیطی پروژه ضروری است.
آیا دریاچه رقیب باغها خواهد شد؟
اگر منابع آب در سالهای پرآب کافی باشد، ممکن است تعارضی میان کاربریهای مختلف ایجاد نشود.
اما تکلیف سالهای کمآبی چیست؟
اگر منابع آب کاهش پیدا کند، اولویت با کدام مصرف خواهد بود؟
آب شرب؟
حقآبههای موجود؟
باغات و اراضی کشاورزی؟
حقابه محیطزیستی رودخانه؟
یا حفظ تراز دریاچه مصنوعی؟
این پرسش باید پیش از ساخت دریاچه پاسخ داده شود، نه پس از آبگیری و صرف هزینههای سنگین.
دریاچه برای رودخانه یا رودخانه برای دریاچه؟
یک پرسش اساسی دیگر این است که رابطه فنی دریاچه با رودخانه کرج دقیقاً چیست.
اگر دریاچه بخشی از ساماندهی رودخانه است، باید درباره جریان طبیعی، سیلاب، رسوب، دبی و ایمنی پاییندست توضیح داده شود.
اگر دریاچه یک پهنه مصنوعی مستقل است، باید منبع آب مستقل آن مشخص باشد.
اگر آب رودخانه وارد دریاچه میشود و دوباره به رودخانه بازمیگردد، باید حجم برداشت، مدت ماندگاری آب، میزان تبخیر و کیفیت آب ورودی و خروجی مشخص شود.
در واقع باید بدانیم:
رودخانه قرار است دریاچه را تغذیه کند یا دریاچه قرار است به ساماندهی رودخانه کمک کند؟
این دو از نظر فنی و مدیریتی یک مفهوم نیستند.
تجربه چیتگر؛ دریاچه فقط روز افتتاح نیست
تجربه دریاچه شهدای خلیج فارس تهران، معروف به چیتگر، نیز میتواند برای کرج قابل مطالعه باشد؛ نه به این معنا که شرایط تهران و کرج یکسان است، بلکه از این جهت که نشان میدهد یک دریاچه مصنوعی پس از افتتاح تازه وارد مرحله دشوار مدیریت میشود.
کیفیت آب، گردش آب، تبخیر، رسوب، مواد مغذی، رشد جلبک، کاهش اکسیژن، آلودگیهای ورودی و فعالیت انسانی، همگی میتوانند بر وضعیت یک پهنه آبی مصنوعی اثر بگذارند.
بنابراین نباید فقط تصویر زیبای روز افتتاح را دید.
باید پرسید:
هزینه نگهداری سالانه دریاچه چقدر است؟
چه زیرساختی برای تصفیه و بازچرخانی آب لازم است؟
پایش کیفیت آب بر عهده کدام دستگاه خواهد بود؟
اگر آب دچار آلودگی یا شکوفایی جلبکی شود، چه کسی مسئول است؟
و اگر منابع آب کاهش پیدا کند، سرنوشت دریاچه چه خواهد شد؟
تجربه چیتگر را نباید بدون مطالعه به کرج تعمیم داد؛ اما نادیده گرفتن تجربه آن نیز منطقی نیست.
هزینه واقعی دریاچه فقط هزینه ساخت نیست
یک پروژه گردشگری را نباید فقط با هزینه احداث آن سنجید.
هزینه واقعی ممکن است بعد از افتتاح آغاز شود:
هزینه تأمین آب؛
هزینه تصفیه و بازچرخانی؛
هزینه پایش کیفیت آب؛
هزینه لایروبی و مدیریت رسوب؛
هزینه نگهداری تأسیسات؛
هزینه جبران تبخیر؛
و هزینه مدیریت آلودگیهای احتمالی.
بنابراین سؤال اقتصادی واقعی پروژه این نیست که:
«ساخت دریاچه چقدر هزینه دارد؟»
بلکه این است:
«ساخت و نگهداری دریاچه در یک دوره ۲۰ یا ۳۰ ساله چقدر هزینه خواهد داشت و این هزینه از کجا تأمین میشود؟»
یک میلیون مترمکعب برای باغات؛ دریاچه چقدر میخواهد؟
شاید یکی از مهمترین اعداد برای روشن شدن ابعاد پروژه همین باشد.
در مردادماه امسال برای باغات کلاک، گرمدره، سرحدآباد، مصباح و آسیاببرجی، مجموعاً یک میلیون مترمکعب آب در دو نوبت برای آبیاری اعلام شد.
حالا باید پرسید:
نیاز آبی دریاچه مصنوعی کرج، شامل آبگیری اولیه و آب مورد نیاز برای جبران تبخیر و حفظ تراز، دقیقاً چند مترمکعب است؟
اگر این عدد اعلام شود، افکار عمومی میتواند تصویر روشنتری از پروژه داشته باشد.
اگر هم عدد دقیقی وجود ندارد، همین موضوع باید شفاف اعلام شود.
چگونه میتوان یک پروژه آبی را اجرا کرد، اما میزان مصرف آب آن برای افکار عمومی روشن نباشد؟
چه چیزهایی هنوز روشن نیست؟
تا اینجا میتوان بر اساس اطلاعات منتشرشده گفت:
پروژه دریاچه مصنوعی کرج سالهاست در دستور کار قرار دارد.
در مسیر اجرای آن، درباره مسائل فنی و ایمنی رودخانه اختلافنظرهایی وجود داشته است.
آخرین اظهارنظر منتشرشده از آب منطقهای البرز میگوید طرح اولیه از نظر فنی مورد تأیید نبوده و نیازمند اصلاح شده است.
همزمان، باغات کلاک، گرمدره، سرحدآباد، مصباح و آسیاببرجی با مسئله تأمین آب مواجهاند و برای آنها رهاسازی یک میلیون مترمکعب آب اعلام شده است.
اما هنوز برای افکار عمومی بهصورت شفاف مشخص نیست:
منبع قطعی و پایدار آب دریاچه چیست؟
نیاز سالانه واقعی آن چقدر است؟
آخرین نقشه و مشخصات فنی پروژه چیست؟
وضعیت نهایی مجوزهای پروژه چگونه است؟
مطالعه اثر پروژه بر جریان رودخانه و حقآبه باغات انجام شده است یا خیر؟
هزینه ساخت و هزینه نگهداری سالانه چقدر خواهد بود؟
و مهمتر از همه:
در سالهای کمآبی، اولویت مصرف آب چگونه تعیین خواهد شد؟
حالا دریاچه روی میز است
دریاچه مصنوعی کرج میتواند یک ظرفیت مهم گردشگری برای شهر باشد.
میتواند فضای عمومی تازهای ایجاد کند و در صورت طراحی درست، به اقتصاد گردشگری کرج کمک کند.
اما هیچکدام از این مزایا نباید مانع پرسیدن سؤالهای سخت شود.
در شهری که بخشی از باغهای تاریخی آن برای آب درگیرند، رودخانهاش تحت فشار است و منابع آبی محدودند، ایجاد یک پهنه آبی جدید باید با محاسبه دقیق انجام شود.
قرار نیست برای ساختن یک منظره آبی جدید، منظره سبز موجود را از دست بدهیم.
دریاچه اگر قرار است ساخته شود، باید از همین امروز برای آب، کیفیت آب، سیلاب، محیطزیست، حقآبههای موجود، هزینه نگهداری و آینده پروژه پاسخ داشته باشد.
بعد از سالها وعده، پرسش اصلی دیگر این نیست که:
«دریاچه مصنوعی کرج چه زمانی افتتاح میشود؟»
پرسش اصلی این است:
«دریاچه مصنوعی کرج با کدام آب، با کدام مجوز، با کدام مطالعه و با چه هزینهای ساخته خواهد شد؛ و سهم رودخانه و باغهای کرج از این پروژه چیست؟»
فردا این پرسشها روی میز مدیرعامل آب منطقهای البرز قرار میگیرد.
اگر پاسخها مستند و روشن باشند، مسیر پروژه برای افکار عمومی شفافتر خواهد شد؛ و اگر پاسخها هنوز روشن نباشند، همین نبودِ پاسخ روشن، خود یک خبر مهم است.
آیین باور؛ روایت امروز برای قضاوت فردا
کدخبر: 3706
خبرنگار: فریبا کلاهی
نویسنده: فریبا کلاهی کارشناس مدیریت جهانگردی
منبع: پایگاه خبری آیین باور
تعداد بازدید: 260