آیین باور _از این پس، هر جمعه در آیین باور همراه شما خواهیم بود با مجموعه «دو کتاب، یک پرسش»؛ نگاهی کوتاه به دو کتاب از ایران و جهان که با وجود تفاوت در زمان، زبان یا شیوه نگارش، به یک دغدغه یا پرسش مشترک می‌پردازند. کتاب‌های این مجموعه بر اساس مطالعات شخصی مدیرمسئول پایگاه خبری آیین باور انتخاب و معرفی می‌شوند؛ با این حال، این مسیر را گفت‌وگویی با مخاطبان می‌دانیم. اگر کتابی خوانده‌اید که به‌نظر شما شایسته معرفی است یا می‌تواند در کنار اثری دیگر موضوعی مشترک را روایت کند، پیشنهادهای شما با استقبال پذیرفته خواهد شد و می‌تواند در شماره‌های آینده این مجموعه مورد بررسی قرار گیرد.

گاه دو کتاب که قرن‌ها از یکدیگر فاصله دارند و در دو سنت فکری کاملاً متفاوت نوشته شده‌اند، در نهایت به یک پرسش مشترک می‌رسند؛ انسان چگونه خود، جهان و حقیقت را می‌شناسد؟ یکی از دل فلسفه معاصر غرب برآمده و دیگری از اوج اندیشه ایرانی ـ اسلامی. یکی با استدلال، منطق و علوم اعصاب پیش می‌رود و دیگری با تمثیل، اشراق و شهود. اما هر دو ذهن انسان را به سفری برای کشف حقیقت دعوت می‌کنند.

شناسنامه کتاب

 نام کتاب: فلسفه ذهن

(Philosophy of Mind: A Contemporary Introduction)

نویسنده: جان هایل (John Heil)

نخستین انتشار: ۱۹۹۸ میلادی

 حوزه: فلسفه ذهن، آگاهی، رابطه ذهن و مغز 

فلسفه ذهن؛ آیا ما چیزی بیش از مغزمان هستیم؟

کتاب «فلسفه ذهن» یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار مقدماتی در حوزه فلسفه ذهن است. جان هایل در این کتاب، خواننده را با یکی از قدیمی‌ترین و پیچیده‌ترین پرسش‌های فلسفه آشنا می‌کند:

ذهن چیست؟ آیا افکار، احساسات، خاطرات و آگاهی، چیزی فراتر از فعالیت سلول‌های مغز هستند یا همه آن‌ها را می‌توان با علوم اعصاب توضیح داد؟ نویسنده نظریه‌هایی مانند دوگانه‌انگاری دکارت، مادی‌گرایی، رفتارگرایی و کارکردگرایی را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که با وجود پیشرفت چشمگیر علوم اعصاب، هنوز درباره منشأ آگاهی و ماهیت ذهن، پاسخ قطعی وجود ندارد.

خلاصه کتاب در یک جمله: «فلسفه ذهن تلاشی است برای فهم رابطه ذهن، مغز، آگاهی و اراده انسان؛ تلاشی که هنوز به پاسخ نهایی نرسیده است.»

شناسنامه کتاب دوم

نام کتاب: عقل سرخ

نویسنده: شیخ شهاب‌الدین یحیی سهروردی

زمان نگارش: حدود سال‌های ۵۸۰ تا ۵۸۵ هجری قمری (حدود ۱۱۸۴ تا ۱۱۸۹ میلادی)

حوزه: حکمت اشراق، فلسفه اسلامی، عرفان و معرفت

عقل سرخ؛ حقیقت را چگونه می‌توان دید؟

اگر «فلسفه ذهن» از مغز آغاز می‌کند، «عقل سرخ» از نور آغاز می‌کند. سهروردی، فیلسوف بزرگ ایرانی و بنیان‌گذار حکمت اشراق، باور دارد که حقیقت را نمی‌توان تنها با استدلال منطقی شناخت. از نگاه او، عقل ضروری است، اما برای رسیدن به حقیقت کافی نیست. انسان علاوه بر اندیشه، به شهود، پاکی درون و روشنایی قلب نیز نیاز دارد. او این اندیشه را نه در قالب یک رساله خشک فلسفی، بلکه در داستانی نمادین و شاعرانه بیان می‌کند. هر شخصیت، هر سفر و هر تصویر، نمادی از مسیر انسان برای رهایی از جهل و رسیدن به معرفت است.

خلاصه کتاب در یک جمله:

«عقل سرخ روایت سفر انسان از تاریکی نادانی به روشنایی حقیقت است؛ سفری که با عقل آغاز می‌شود و با اشراق به کمال می‌رسد.»

نقطه تلاقی دو کتاب

در نگاه نخست، این دو اثر هیچ شباهتی به هم ندارند. یکی محصول فلسفه تحلیلی معاصر غرب است و دیگری از شاهکارهای فلسفه اشراق ایران. اما هر دو در جست‌وجوی پاسخ به یک پرسش بنیادین هستند: انسان چگونه حقیقت را می‌شناسد؟

تفاوت در مسیر رسیدن به پاسخ است. جان هایل و دیگر فیلسوفان ذهن، پاسخ را در تحلیل مفاهیم، علوم اعصاب و پژوهش‌های علمی جست‌وجو می‌کنند. سهروردی، علاوه بر عقل، شهود و تجربه درونی را نیز راهی برای شناخت حقیقت می‌داند.

شاید راز ماندگاری این دو کتاب نیز همین باشد؛ اینکه هر دو، با زبانی متفاوت، انسان را به اندیشیدن درباره بزرگ‌ترین معمای هستی دعوت می‌کنند؛ معمایی به نام «خودِ انسان».

اگر فقط یک دقیقه وقت دارید

فلسفه ذهن می‌پرسد: «ذهن چیست و آگاهی چگونه پدید می‌آید؟» عقل سرخ می‌پرسد: «انسان چگونه به حقیقت می‌رسد؟»

شاید پاسخ این دو کتاب متفاوت باشد، اما مقصد هر دو یکی است؛ شناخت انسان، شناخت حقیقت و تلاش برای فهم جایگاه ما در جهان.