یوسف مجید زاده؛
باستان‌شناسی که تاریخ البرز را از دل خاک روایت کرد
از کاوش‌های محوطه ازبکی نظرآباد تا پژوهش‌های تمدن جیرفت؛ میراث علمی پژوهشگری که شناخت گذشته ایران را گسترش داد
به گزارش آیین باور، یوسف مجیدزاده، باستان‌شناس برجسته ایرانی و پژوهشگر تمدن‌های باستانی، روز دوشنبه ۲۷ مهر ۱۴۰۵، برابر با ۱۹ اکتبر ۲۰۲۶، در ۹۰سالگی در فرانسه درگذشت. گزارش‌های منتشرشده به نقل از خانواده او حاکی است که مجیدزاده پس از شکستگی لگن و انجام عمل جراحی در بیمارستانی در شهر آنتیب فرانسه، دچار وخامت وضعیت جسمی شد؛ با این حال، علت پزشکی دقیق درگذشت او به‌طور رسمی اعلام نشده است.
از تبریز تا دانشگاه تهران و شیکاگو
ازبکی؛ شناسنامه‌ای از گذشته باستانی البرز
برای آیین باور، اهمیت ازبکی تنها در بازگویی قدمت آن نیست؛ این محوطه بخشی از حافظه تاریخی سرزمینی است که شناخت گذشته‌اش، به حفاظت از شواهد و انتقال دانش حاصل از پژوهش به نسل‌های امروز و آینده وابسته است.
جیرفت؛ بازنگری در شناخت تمدن‌های کهن
میراث مجیدزاده و مسئولیت امروز البرز
پرسش آیین باور از متولیان میراث فرهنگی البرز این است: دستاوردهای کاوش‌های ازبکی تا چه اندازه حفاظت شده‌اند، چه برنامه‌ای برای تکمیل مستندات علمی و معرفی این مجموعه به مردم وجود دارد و چگونه می‌توان این میراث را از یک محوطه تاریخی کمتر شناخته‌شده به بخشی زنده از حافظه فرهنگی استان تبدیل کرد؟
پایگاه خبری آیین باور، درگذشت یوسف مجیدزاده را به جامعه باستان‌شناسی ایران، پژوهشگران میراث فرهنگی و دوستداران تاریخ این سرزمین تسلیت می‌گوید.
نام مجیدزاده در تاریخ باستان‌شناسی ایران با پژوهش‌های گسترده درباره تمدن‌های کهن، از دشت قزوین و محوطه باستانی ازبکی در استان البرز تا جیرفت در جنوب‌شرق ایران، پیوند خورده است. او از پژوهشگرانی بود که با کاوش‌های میدانی و بررسی شواهد باستان‌شناختی، به شناخت لایه‌های کمتر شناخته‌شده تاریخ ایران کمک کرد.
اما برای استان البرز، نام او یادآور بخشی از تاریخ سرزمینی است که آثار چندین هزار سال زیست انسانی را در خود جای داده است؛ محوطه باستانی ازبکی در شهرستان نظرآباد.
یوسف مجیدزاده در سال ۱۳۱۵ در تبریز متولد شد. او تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته باستان‌شناسی دانشگاه تهران دنبال کرد و سپس برای ادامه تحصیل به دانشگاه شیکاگو در آمریکا رفت. مجیدزاده در سال ۱۳۵۵ مدرک دکتری گرفت و پس از بازگشت به ایران، به فعالیت‌های دانشگاهی و پژوهشی ادامه داد.
او در کنار تدریس و تربیت دانشجویان، در کاوش‌های باستان‌شناسی در محوطه‌های مهم ایران مشارکت داشت و درباره تاریخ و تمدن بین‌النهرین، ایلام و تحولات فرهنگی فلات ایران پژوهش کرد.
فعالیت‌های علمی او تنها به انتشار مقاله و کتاب محدود نبود؛ کاوش‌های میدانی و تلاش برای تفسیر یافته‌ها در چارچوب تاریخ گسترده‌تر منطقه، بخش مهمی از کارنامه حرفه‌ای او را تشکیل می‌داد.
یکی از مهم‌ترین بخش‌های کارنامه مجیدزاده برای استان البرز، سرپرستی کاوش‌های باستان‌شناسی محوطه ازبکی در شهرستان نظرآباد است.
این محوطه باستانی مجموعه‌ای از تپه‌ها و استقرارگاه‌های تاریخی است که شواهد به‌دست‌آمده از آن، امکان بررسی روند تغییرات سکونت، معماری، شیوه‌های تولید و فرهنگ جوامع انسانی را در دوره‌های مختلف فراهم می‌کند.
کاوش‌های این مجموعه از سال ۱۳۷۷ آغاز شد و مجیدزاده در شش فصل کاوش، گروه باستان‌شناسی را در بررسی بخش‌هایی از آن هدایت کرد. این فعالیت‌ها تا سال ۱۳۸۴ ادامه یافت و آثار به‌دست‌آمده از تپه‌های مختلف، اطلاعات ارزشمندی درباره تحولات فرهنگی این بخش از فلات ایران در اختیار پژوهشگران قرار داد.
اهمیت ازبکی تنها در قدمت آثار آن خلاصه نمی‌شود. این مجموعه، امکان مطالعه پیوند میان سکونتگاه‌های انسانی، معماری خشتی و تحولات اجتماعی و اقتصادی در طول زمان را فراهم می‌کند؛ شواهدی که برای شناخت گذشته منطقه‌ای که امروز استان البرز نام دارد، اهمیت ویژه‌ای دارند.
ازبکی همچنین در بحث‌های مربوط به ظرفیت‌های میراث فرهنگی البرز جایگاه مهمی دارد؛ زیرا می‌تواند تصویری مستند از پیشینه تاریخی این منطقه ارائه کند، پیشینه‌ای که در سایه گسترش شهرنشینی و تمرکز بر تحولات معاصر، گاهی کمتر از شایستگی خود مورد توجه قرار می‌گیرد.
نام مجیدزاده در سطح ملی و بین‌المللی بیش از همه با کاوش‌های جیرفت و حوزه هلیل‌رود شناخته می‌شود.
پس از آشکارشدن شمار زیادی از آثار باستانی منطقه در پی سیلاب‌های سال ۱۳۷۹ و افزایش نگرانی‌ها درباره حفاری‌های غیرمجاز و خروج آثار تاریخی، پژوهش‌های باستان‌شناسی در این منطقه اهمیت بیشتری یافت. مجیدزاده سرپرستی کاوش‌هایی را بر عهده گرفت که به بررسی محوطه‌هایی مانند کنارصندل و شناخت بهتر فرهنگ باستانی جنوب‌شرق ایران کمک کردند.
یافته‌های این منطقه، زمینه مطالعات تازه‌ای درباره جوامع پیچیده، تولیدات هنری و مناسبات فرهنگی و اقتصادی میان بخش‌های مختلف خاور نزدیک باستان فراهم کرد.
مجیدزاده همچنین احتمال ارتباط فرهنگ باستانی جیرفت با سرزمین «اَرَتّه» در متون بین‌النهرینی را مطرح کرد؛ دیدگاهی پژوهشی که همچنان باید در چارچوب شواهد موجود و بحث‌های علمی درباره هویت جغرافیایی و تاریخی اَرَتّه بررسی شود، نه به‌عنوان واقعیتی قطعی و اثبات‌شده.
درگذشت یوسف مجیدزاده، برای جامعه باستان‌شناسی ایران فقدان یک پژوهشگر باتجربه و برای البرز فرصتی برای بازنگری در وضعیت یکی از مهم‌ترین محوطه‌های تاریخی این استان است.
ازبکی با پایان کاوش‌های یک باستان‌شناس به پایان نمی‌رسد. یافته‌های علمی زمانی به میراثی ماندگار تبدیل می‌شوند که محوطه‌ها حفاظت شوند، مستندات و نتایج پژوهش‌ها در دسترس پژوهشگران قرار گیرند و مردم نیز امکان شناخت و ارتباط با تاریخ سرزمین خود را داشته باشند.
در سال‌های گذشته، درباره تعرض به عرصه محوطه ازبکی و مشکلات حفاظت از آن نیز گزارش‌هایی منتشر شده است. این موضوع نشان می‌دهد که ثبت قدمت یک اثر و انجام کاوش‌های علمی، به‌تنهایی برای صیانت از آن کافی نیست؛ حفاظت مستمر، نظارت مؤثر و برنامه‌ریزی برای معرفی علمی و عمومی میراث فرهنگی نیز ضرورت دارد.
از این منظر، بزرگداشت مجیدزاده نباید تنها به یادآوری نام و دستاوردهای او محدود بماند. بخشی از ادای احترام به این پژوهشگر، پیگیری سرنوشت محوطه‌هایی است که سال‌ها از عمر علمی خود را صرف شناخت آن‌ها کرد.
یوسف مجیدزاده درگذشت، اما پرسش‌هایی که پژوهش‌های او درباره گذشته ایران پیش روی جامعه علمی قرار داد، همچنان باقی است. پاسخ به این پرسش‌ها به پژوهش دقیق، پرهیز از نتیجه‌گیری‌های شتاب‌زده و حفاظت مسئولانه از شواهد تاریخی نیاز دارد.
برای البرز نیز میراث او یادآور این واقعیت است که تاریخ استان تنها در بناهای شناخته‌شده و روایت‌های معاصر خلاصه نمی‌شود؛ بخشی از آن در لایه‌های خاک ازبکی نهفته است و حفاظت از این شواهد، مسئولیتی در برابر نسل‌های آینده به شمار می‌رود.
کدخبر: 3819
تعداد بازدید: 409