آیین باور _پل تاریخی خاتون کرج پس از سال‌ها آسیب، مرمت‌های مقطعی و حتی ریزش بخشی از طاق در جریان یک عملیات مرمتی، اکنون آماده بازگشت به چرخه پیاده و گردشگری شهر شده است؛ اما آزمون اصلی از اینجا آغاز می‌شود: ساماندهی پیرامون پل و تبدیل وعده یک محور تاریخی به مسیری واقعی برای مردم.

پل خاتون کرج قرار است دوباره بخشی از زندگی شهری شود؛ نه به عنوان یک سازه قدیمی که فقط از کنار آن عبور کنیم، بلکه به عنوان یکی از نشانه‌های تاریخی شهری که هنوز بخش‌هایی از گذشته خود را در دل بافت امروز حفظ کرده است.

معاون میراث فرهنگی اداره‌کل میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان البرز از پایان عملیات مرمت و بازسازی این پل خبر داده و گفته است پل خاتون اکنون از نظر عملیات مرمتی آماده بهره‌برداری است. بر اساس این اعلام، مرحله بعدی، ساماندهی فضای پیرامونی پل با همکاری شهرداری کرج و تعریف آن در قالب یک محور گردشگری تاریخی است.

پلی که فقط «صفوی» نیست

پل خاتون در منابع و روایت‌های شهری با نام‌های مختلفی از جمله پل خاتون، پل صفوی، پل کرج، پل دختر و پل شاه‌عباسی شناخته شده است.

بر اساس توضیحات معاون میراث فرهنگی البرز، مطالعات باستان‌شناسی نشان داده که پایه‌های پل به دوره سلجوقی بازمی‌گردد، در حالی که بنای موجود در دوره صفوی شکل گرفته و در دوره قاجار نیز مرمت‌هایی روی آن انجام شده است.

به همین دلیل، با بنایی مواجهیم که تاریخ آن را نمی‌توان به یک دوره محدود کرد؛ پل، لایه‌هایی از تاریخ چند دوره را در خود نگه داشته است. این اثر نیز با عنوان «پل دختر کرج» در سال ۱۳۷۹ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شده است.

یک پل، چند بار آسیب

سرگذشت معاصر پل خاتون چندان هم آرام نبوده است.

پس از احداث پل پهلوی در سال ۱۳۱۵ در مجاورت آن، پل خاتون از مسیر عبور خودروها خارج و عملاً به مسیر پیاده تبدیل شد. با این حال، فرسودگی و آسیب‌های سازه‌ای ادامه پیدا کرد.

در دهه ۷۰، حفره‌هایی در عرشه پل ایجاد شد و در سال‌های ۱۳۷۳ و ۱۳۷۴ عملیات مرمت روی آن انجام گرفت. این آسیب‌ها در سال‌های ۱۳۹۷ و ۱۳۹۸ نیز تکرار شد و حفره‌ای حدود ۲.۵ متر طول و ۸۰ تا ۹۰ سانتی‌متر عرض در عرشه ایجاد کرد.

اما یکی از تلخ‌ترین مقاطع تاریخ معاصر پل، شهریور ۱۴۰۰ بود؛ زمانی که در جریان عملیات بازسازی، سقف طاق اصلی پل هنگام جابه‌جایی شمع‌ها دچار ریزش شد و خبر آن به رسانه‌ها راه یافت. گزارش‌های آن زمان، از اختلاف میان میراث فرهنگی و پیمانکار و مشکلات تأمین اعتبار نیز به عنوان بخشی از حاشیه‌های پروژه یاد کرده بودند.

به این ترتیب، پل خاتون فقط یک بنای نیازمند مرمت نبود؛ تجربه‌ای بود از اینکه چرا نگهداری از میراث تاریخی با وصله‌کاری‌های مقطعی و پروژه‌های ناتمام به نتیجه نمی‌رسد.

این بار قرار است چه اتفاقی بیفتد؟

طبق اعلام میراث فرهنگی البرز، پس از تجربه پروژه‌های قبلی، تصمیم گرفته شد مرمت پل بر پایه مطالعات جامع و با استفاده از مرمتگر متخصص بناهای تاریخی انجام شود. عملیات مرمت سرانجام در اوایل خرداد ۱۴۰۴ به پایان رسیده و اکنون پل از نظر مرمتی آماده بهره‌برداری اعلام شده است.

اما خود میراث فرهنگی نیز تأکید کرده که پایان عملیات مرمت، پایان کار پل نیست. قرار است فضای زیر و اطراف پل پاکسازی و ساماندهی شود و با اتصال آن به پاک‌رودی در بالادست، ظرفیت تفریحی و گردشگری این محدوده افزایش پیدا کند.

همچنین ایده ایجاد یک محور گردشگری تاریخی در مرکز کرج مطرح شده است؛ محوری که بنا بر برنامه اعلام‌شده، پل خاتون را به میدان کرج، کاروانسرای شاه‌عباسی، امامزاده حسن، کاخ‌موزه سلیمانی و حمام مصباح متصل خواهد کرد.

اگر این طرح از مرحله مشاور و ایده عبور کند و در شهر اجرا شود، می‌تواند نگاه به میراث تاریخی کرج را تغییر دهد؛ زیرا شهروند و گردشگر به جای دیدن بناهای تاریخی به صورت جداگانه، امکان دنبال کردن بخشی از تاریخ شهر را در یک مسیر پیاده خواهد داشت.

پل مرمت شد؛ حالا نوبت شهر است

بازگشت پل خاتون اتفاق خوبی برای کرج است؛ به‌ویژه برای شهری که بخش‌هایی از هویت تاریخی آن زیر توسعه شهری و تغییرات کالبدی پنهان مانده است.

اما تجربه گذشته یک نکته مهم را یادآوری می‌کند: نجات یک بنای تاریخی با پایان پیمان مرمت تمام نمی‌شود.

حالا باید دید وعده ساماندهی اطراف پل، اتصال آن به پاک‌رود و شکل‌گیری محور گردشگری تاریخی مرکز کرج تا کجا پیش می‌رود.

پل خاتون یک بار از آسیب‌های مکرر جان سالم به در برده و حتی ریزش بخشی از طاق اصلی را نیز پشت سر گذاشته است. این بار بهتر است بازگشت آن به شهر، فقط بازگشت یک سازه مرمت‌شده نباشد؛ بلکه بازگشت یک قطعه از حافظه تاریخی کرج به زندگی روزمره مردم باشد.