خانه / آخرین نوشته ها / زاد روز حکیم عمر خیام نیشابوری یاد باد /این کوزه چو من عاشق زاری بوده است

زاد روز حکیم عمر خیام نیشابوری یاد باد /این کوزه چو من عاشق زاری بوده است

آیین باور – حکیم عمر  خیام زادهٔ ۲۸ اردیبهشت ۴۲۷  نیشابور – درگذشتهٔ ۱۲ آذر ۵۱۰ در همان شهر .

خیام دانشمند، فیلسوف و شاعر بزرگ ایرانی در قرن پنجم و ششم هجری بود.

 

Omar Khayyam Neyshaburi

(Iran – Neyshabur)

 

امام غیاث‌الدین ابوالفتح، عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، یکی از دانشمندان و ریاضی‌دانان و شاعران بزرگ ایران در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم – دوره‌ی سلجوقی- است. وی در علومی چون ریاضیات، هندسه، نجوم، طبیعیات، فلسفه و .. دستی توانا داشت، تقویم جلالی از کارهای مهم او به شمار می‌رود. خیام به خاطررباعیاتش که درونمایه‌های فلسفی را به زبانی ساده و دارای معانی عالی و استوار بیان می‌نماید دارای شهرت جهانی است.

***
(۲)
گر می نخوری طعنه مزن مستان را
بنیاد مکن تو حیله و دستان را

تو غره بدان مشو که می می نخوری
صد لقمه خوری که می غلام‌ست آن را

***
(۳)
هر چند که رنگ و بوی زیباست مرا
چون لاله رخ و چو سرو بالاست مرا

معلوم نشد که در طربخانه خاک
نقاش ازل بهر چه آراست مرا

***
(۴)
آن قصر که جمشید در او جام گرفت
آهو بچه کرد و شیر آرام گرفت

بهرام که گور می‌گرفتی همه عمر
دیدی که چگونه گور بهرام گرفت

– زندگی و فعالیت‌ها:

امام غیاث الدین ابوالفتح عمر بن ابراهیم خیام نیشابوری، یکی از حکما و ریاضی‌دانان و شاعران بزرگ ایران در اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم است. سال ولادت او دقیقاً مشخص نیست. او در شهر نیشابور به دنیا آمد. به این علت به او خیام می‌گفتند چون پدرش به شغل خیمه‌دوزی مشغول بوده است. او از بزرگ‌ترین دانشمندان عصر خود به حساب می‌آمد و دارای هوشی فوق‌العاده بوده و حافظه‌ای نیرومند و قوی داشت. در دوران جوانی خود، به فراگیری علم و دانش پرداخته به طوری که در فلسفه، نجوم و ریاضی به مقامات بلندی رسید و در علم طب نیز مهارت داشته به طوری که گفته شده او سلطان سنجر را که در زمان کودکی به مرض آبله گرفتار شده بود معالجه کرد. او به دو زبان فارسی و عربی نیز شعر می‌سرود و در علوم مختلف کتاب‌های با ارزشی نوشته است. خیام در زمان خود دارای مقام و شهرت بوده است و معاصران او، همه، وی را به لقب‌های بزرگی مانند امام، فیلسوف و حجهالحق ستوده‌اند. او در زمان دولت سلجوقیان زندگی می‌کرد که قلمرو حکومت آنان از خراسان گرفته تا کرمان، ری، آذربایجان و کشورهای روم، عراق و یمن و فارس را شامل می‌شد. خیام، معاصر با حکومت آلپ ارسلان و ملکشاه سلجوقی بود. در زمان حیات خیام حوادث مهمی به وقوع پیوست از جمله جنگ‌های صلیبی، سقوط دولت آل بویه، قیام دولت آل سلجوقی و… . خیام بیشتر عمر خود را در شهر نیشابور گذراند اما در طی دوران حیاط خود دو بار به قصد سفر از نیشابور خارج شد که یکی از این سفرها برای انجام دادن مراسم حج بود و سفر دوم به شهر ری و بخارا بوده است. خیام در علم نجوم مهارتی تمام داشت به طوری که گروهی از منجمین که با او معاصر بودند در بنای ساختن رصدخانه سلطان ملکشاه سلجوقی همکاری کردند و همچنین به درخواست سلطان ملکشاه سلجوقی تصمیم به اصلاح تقویم گرفت که به تقویم جلالی معروف است. خیام در دوران زندگی خود از جهت علمی و فلسفی به معروفیت رسید و مورد احترام علما و فیلسوفان زمان خود بود.

***
(۵)
ابر آمد و باز بر سر سبزه گریست
بی باده ارغوان نمی باید زیست

این سبزه که امروز تماشاگه ماست
تا سبزه خاک ما تماشاگه کیست؟

***
(۶)
اکنون که گل سعادتت پربار است
دست تو ز جام می چرا بیکار است؟

می‌خور که زمانه دشمنی غدار است
دریافتن روز چنین دشوار است

***
(۷)
امروز ترا دسترس فردا نیست
و اندیشه فردات بجز سودا نیست

ضایع مکن این دم ار دلت شیدا نیست
کاین باقی عمر را بها پیدا نیست

– وفات:

سرانجام شاعر بزرگ در سال ۵۱۷ ﻫ.ق.، در شهر نیشابور، دارفانی را وداع گفت. او، قبل از مرگ خود محل آرامگاه خود را پبش‌بینی کرده بود که نظامی عروضی در ملاقاتی که با وی داشته این پیش‌بینی را این‌طور بیان کرده که گور من در موضعی باشد که هر بهاری شمال بر من گل‌افشان می‌کند که نظامی عروضی بعد از چهار سال که از وفات خیام می‌گذشت به شهر نیشابور رفته و به زیارت مرقد این شاعر بزرگ رفته و با کمال تعجب دید که قبر او درست در همان جایی است که او گفته بود.

  

***
(۸)
ای آمده از عالم روحانی تفت
حیران شده در پنج و چهار و شش و هفت
 
می نوش ندانی ز کجا آمده‌ای
خوش باش ندانی به کجا خواهی رفت
 
***
(۹)
ای چرخ فلک خرابی از کینه تست
بیدادگری شیوه دیرینه تست
ای خاک اگر سینه تو بشکافند
بس گوهر قیمتی که در سینه تست

– ویژگی سخن:

خیام، در زمینه‌ی ادبیات و شعر، بیشترین معروفیت را در رباعیات به دست آورده چون رباعیات او بسیار ساده و بی‌آلایش و دور از تکلف و تصنع نوع زبان شعری است در عین این‌که شامل فصاحت و بلاغت است دارای معانی عالی و استوار است. خیام در این رباعی‌ها، افکار فلسفی خود را به زیباترین شکل بیان می‌کند و این رباعی‌ها را غالباً در دنبال تفکرات فلسفی خود سروده و به همین علت است که خیام در زمان خود شهرتی در شاعری نداشته و بیشتر به عنوان حکیم و فیلسوف معروف بوده اما بعدها که رباعی‌های لطیف و فیلسوفانه‌ی او مشهود شد نام او در شمار شاعرانی قرار گرفت که شهرت جهانی پیدا کردند. خصوصیات دیگری که در اشعار خیام نمودار است این است که سخنش در کمال متانت و سنگینی است. اهل شوخی و مزاح نیست، با کسی کار ندارد چون او حکیمی است متفکر، دنبال سخنوری نیست و هنگامی که در اشعارش دقت می‌کنیم متوجه می‌شویم که افکار شعری او بر دو یا سه موضوع بیشتر نیست: یادآوری مرگ، تأسف بر ناپایدار بودن زندگی و بی اعتباری روزگار. از میان شعرای بزرگ ایران، کمتر کسی به اندازه خیام است که شهرت جهانی داشته باشد چون اشعار او به زبان‌های مختلف ترجمه شده است.

***
(۱۰)
ای دل چو زمانه می‌کند غمناکت
ناگه برود ز تن روان پاکت
 
بر سبزه نشین و خوش بزی روزی چند
زان پیش که سبزه بردمد از خاکت

– معرفی آثار:

آن‌چه که از آثار خیام وجود دارد یا تاریخ‌نویسان وجود آن‌ها را ذکر کرده‌اند رساله‌ها و مقالاتی است که او در علوم مختلف نوشته است که عبارتند از:

  1. رساله ای در جبر و مقابله.
  2. رساله ای در شرح اصول اقلیدس.
  3. زیج ملکشاهی یا زیج جلالی.
  4. رساله ای در طبیعیات.
  5. رساله در وجود.
  6. رساله فلسفی که در آن از حکمت الهی در آفرینش عالم و تکالیف مردم و عبادات بحث می کند.
  7. رساله ای در اختلاف فصول و اقالیم.
  8. نوروزنامه که درباره رسوم و اعیاد ایرانیان به ویژه تاریخ و آداب ایرانیان در روز عید نوروز است.
  9. دیوان رباعیات.

Omar Khayyam (/ˈmɑːr kˈjɑːm/Persianعمر خیّام‎‎ [xæjˈjɑːm]; 18 May 1048 – ۴ December 1131) was a Persian mathematicianastronomer, and poet: He was born in Nishapur, in northeastern Iran, and spent most of his life near the court of the Karakhanidand Seljuq rulers in the period which witnessed the First Crusade.

As a mathematician, he is most notable for his work on the classification and solution of cubic equations, where he provided geometric solutions by the intersection of conics Khayyam also contributed to the understanding of the parallel axiom.:284 As an astronomer, he designed the Jalali calendar, a solar calendar with a very precise 33-year intercalation cle:659

There is a tradition of attributing poetry to Omar Khayyam, written in the form of quatrains (rubāʿiyāt رباعیات‎). This poetry became widely known to the English-reading world in a translation by Edward FitzGerald (Rubaiyat of Omar

Khayyam, 1859), which enjoyed great success in the Orientalism of the fin de siècle.

 

Theory of parallels

A part of Khayyam’s commentary on Euclid’s Elements deals with the parallel axiom.[6]:282 The treatise of Khayyam can be considered the first treatment of the axiom not based on petitio principii, but on a more intuitive postulate. Khayyam refutes the previous attempts by other mathematicians to prove the proposition, mainly on grounds that each of them had postulated something that was by no means easier to admit than the Fifth Postulate itself.[3] Drawing upon Aristotle‘s views, he rejects the usage of movement in geometry and therefore dismisses the different attempt by Al-Haytham.[16][17] Unsatisfied with the failure of mathematicians to prove Euclid’s statement from his other postulates, Omar tried to connect the axiom with the Fourth Postulate, which states that all right angles are equal to one another.[6]:282

Khayyam was the first to consider the three cases of acute, obtuse, and right angle for the summit angles of a Khayyam-Saccheri quadrilateral, three cases which are exhaustive and pairwise mutually exclusive.[6]:283 After proving a number of theorems about them, he proved that the Postulate V is a consequence of the right angle hypothesis, and refuted the obtuse and acute cases as self-contradictory.[3]Khayyam’s elaborate attempt to prove the parallel postulate was significant for the further development of geometry, as it clearly shows the possibility of non-Euclidean geometries. The hypothesis of the acute, obtuse, and that of the right angle are now known to lead respectively to the non-Euclidean hyperbolic geometryof Gauss-Bolyai-Lobachevsky, to that of Riemannian geometry, and to Euclidean geometry.[18]

Tusi‘s commentaries on Khayyam’s treatment of parallels made its way to Europe. John Wallis, the professor of geometry at Oxford, translated Tusi’s commentary into Latin. Jesuit geometrician Girolamo Saccheri, whose work (euclides ab omni naevo vindicatus, 1733) is generally considered as the first step in the eventual development of non-Euclidean geometry, was familiar with the work of Wallis. The American historian of mathematics, David Eugene Smith mentions that Saccheri “used the same lemma as the one of Tusi, even lettering the figure in precisely the same way and using the lemma for the same purpose”. He further says that “Tusi distinctly states that it is due to Omar Khayyam, and from the text, it seems clear that the latter was his inspirer.”[15]:104[19][4]:195

The real number concept

This treatise on Euclid contains another contribution dealing with the theory of proportions and with the compounding of ratios. Khayyam discusses the relationship between the concept of ratio and the concept of number and explicitly raises various theoretical difficulties. In particular, he contributes to the theoretical study of the concept of irrational number.[3] Displeased with Euclid’s definition of equal ratios, he redefined the concept of a number by the use of a continuous fraction as the means of expressing a ratio. Rosenfeld and Youschkevitch (1973) argue that “by placing irrational quantities and numbers on the same operational scale, [Khayyam] began a true revolution in the doctrine of number.” Likewise, it was noted by D. J. Struik that Omar was “on the road to that extension of the number concept which leads to the notion of the real number.”[6]:284

– منبع:

  • «خیام نیشابوری»، وب‌گاه شبکه آموزش سیما، تاریخ مشاهده: ۱۰/۰۶/۱۳۸۴. به کوشش ققنوس شرق، «خیام نیشابوری؛ شاعر، فیلسوف، ریاضی‌دان، ستاره‌شناس»، ابرشهر: دانشنامه نیشابور، شهریورماه ۱۳۸۴.

درباره‌ی فریبا کلاهی

روزنامه نگار و مدیر مسئول پایگاه خبری آیین باور

همچنین ببینید

جلسه هم اندیشی مدیریت نظارت و ارزیابی فرآورده های طبیعی، سنتی و مکمل برگزار شد

با حضور مدیر کل امور فرآورده های طبیعی، سنتی و مکمل سازمان غذا و دارو …

معاون علمی و فناوری رئیس جمهور خبر داد: تولید ۵ واکسن جدید برای اولین بار در کشور

تولید ۵ واکسن جدید برای اولین بار در کشور

میرجلال الدین کزازی :سپندارمذ یکی از هفت “بی آ گفت” نیاکان است

آیین باور – اگرجهانیان اندکی درباره جشن سپندارمذگان ما می‌دانستند، هرگز به ولنتاین دل خوش …

دیدگاهتان را بنویسید