نقد تحلیلی روز کرج؛
از تقویم مراسم تا پروژه هویت شهری
نگاهی به برنامه‌های گرامیداشت روز کرج و آنچه برای ساختن یک «روز فرهنگی» واقعی از قلم افتاده است
آیین باور _۲۰ مهر، روز کرج است؛ روزی که می‌تواند فرصتی برای شناخت دوباره شهری باشد که در طول یک قرن، از یک زیست‌بوم کشاورزی و آموزشی به یکی از مهم‌ترین کلانشهرهای ایران تبدیل شده است.
برنامه امسال دستگاه‌های فرهنگی و اجرایی کرج، از ۱۲ تا ۲۰ مهر، مجموعه‌ای از نشست‌های دانشگاهی، بزرگداشت مفاخر علمی، برنامه‌های ورزشی، نمایشگاه، رونمایی از سردیس و آیین‌های مختلف را دربرمی‌گیرد. این گستردگی، در نگاه نخست نشان می‌دهد که «روز کرج» دیگر به یک مراسم چندساعته محدود نیست و دستگاه‌های مختلف برای آن برنامه‌ریزی کرده‌اند.
اما یک پرسش اساسی همچنان باقی است:
آیا این مجموعه برنامه‌ها واقعاً یک «روز فرهنگی برای شهروندان کرج» می‌سازد یا بیشتر مجموعه‌ای از مراسم دستگاه‌ها به مناسبت روز کرج است؟
به باور نگارنده، پاسخ را باید در فاصله میان این دو تعریف جست‌وجو کرد.
کرج در این برنامه‌ها هست؛ اما «مردم کرج» کجای آن هستند؟
در برنامه اعلام‌شده، دانشگاه، مفاخر علمی، کشاورزی، منابع طبیعی، محیط‌زیست، ورزش، هنر و خانواده شهدا سهم قابل توجهی دارند؛ حوزه‌هایی مهم و قابل احترام که حذف هیچ‌کدام از آنها منطقی نیست.
اما آنچه کمتر دیده می‌شود، تاریخ اجتماعی و حافظه عمومی شهر است.
کرج فقط استاد دانشگاه، سردیس، سالن همایش و برنامه رسمی نیست.
کرج، مجموعه‌ای از خاطرات مردمی است که این شهر را ساخته‌اند؛ کشاورزی که باغ‌های کرج را می‌شناخت، کارگری که در کارخانه‌های آن کار کرد، معلمی که نسل‌های شهر را تربیت کرد، کاسبی که بازار و محله را زنده نگه داشت، سالمندی که خیابان‌های امروز را زمانی جاده و باغ دیده است، زنی که آداب و غذاهای خانه را به نسل بعد منتقل کرده، کودک و نوجوانی که قرار است فردا صاحب این شهر باشد.
اگر قرار است از هویت کرج سخن بگوییم، این صداها نیز باید شنیده شوند.
شهر در سالن‌های همایش خلاصه نمی‌شود
یکی از ویژگی‌های قابل توجه جدول امسال، غلبه برنامه‌های سالن‌محور است: دانشگاه، اداره، کانون، سالن‌های فرهنگی و ورزشی و در نهایت مراسم اختتامیه.
در حالی که «روز شهر» بیش از هر چیز باید در خود شهر اتفاق بیفتد.
در محله‌ها، در کوچه‌ها، در خانه‌های قدیمی، در باغ‌های باقی‌مانده، کنار رودخانه، در بازار، در مدرسه‌ها، در میان سالمندان و خانواده‌ها و در مکان‌هایی که بخشی از حافظه کرج را در خود نگه داشته‌اند.
شهروند نباید فقط مخاطب یک مراسم باشد؛ باید راوی، پژوهشگر، عکاس، شاهد و حتی تولیدکننده محتوای روز کرج باشد.
چیزی که در برنامه‌ها کم‌رنگ است: حافظه شهر
یکی از کم‌هزینه‌ترین و در عین حال ماندگارترین برنامه‌هایی که می‌توان برای روز کرج طراحی کرد، جمع‌آوری و ثبت خاطرات مردم است.
فراخوانی ساده:
«قدیمی‌ترین خاطره شما از کرج چیست؟»
یک عکس قدیمی، یک بلیت سینما، تصویر یک مدرسه، عکس یک باغ، سند یک خانه، تصویر یک خیابان، خاطره یک محله، صدای یک سالمند یا حتی روایت یک شغل قدیمی می‌تواند بخشی از تاریخ اجتماعی شهر باشد.
این مواد می‌توانند در یک آرشیو دیجیتال حافظه کرج گردآوری شوند؛ آرشیوی که هر سال در روز کرج بزرگ‌تر شود.
چنین خروجی‌ای از بسیاری از برنامه‌های یک‌روزه ماندگارتر خواهد بود.
«نقشه حافظه کرج»؛ شهری که می‌توان آن را روی نقشه خواند
می‌توان یک نقشه تعاملی از کرج ساخت و نقاط حافظه شهر را روی آن ثبت کرد:
اینجا مدرسه‌ای قدیمی بوده؛
اینجا سینمایی که دیگر وجود ندارد؛
اینجا باغی که بخشی از تاریخ شهر بوده؛
اینجا بازار؛
اینجا خانه یک شخصیت علمی یا فرهنگی؛
اینجا مسیر قدیمی آب؛
اینجا محله‌ای که نامش در حال فراموشی است.
به این ترتیب، نقشه کرج فقط خیابان‌ها و معابر نخواهد بود؛ نقشه‌ای از حافظه یک شهر خواهد شد.
کرجِ شفاهی را نباید از دست بدهیم
در برنامه‌های روز کرج، سهم میراث ناملموس می‌تواند بسیار پررنگ‌تر باشد.
گویش‌ها، واژه‌ها و اصطلاحات، لالایی‌ها، ترانه‌ها، موسیقی، قصه‌ها، بازی‌های قدیمی، شیوه‌های پخت غذا، آیین‌های خانوادگی و روایت‌های محلی، اگر ثبت نشوند، ممکن است همراه با نسل‌های قدیمی از میان بروند.
پیشنهاد ساده است:
«صدای کرج»
ثبت گفت‌وگوی کوتاه با سالمندان، هنرمندان، کشاورزان، کاسبان قدیمی و خانواده‌هایی که نسل‌ها در کرج زیسته‌اند.
هر مصاحبه می‌تواند بخشی از تاریخ شفاهی شهر باشد.
هر محله، یک روایت از کرج
چرا روز کرج نباید در همه محله‌ها اتفاق بیفتد؟
هر محله می‌تواند یک روایت انتخاب کند:
ما از کرج چه چیزی را حفظ کرده‌ایم؟
یک محله شاید داستان باغ‌هایش را روایت کند، دیگری تاریخ مدرسه یا بازارش را، دیگری یک شخصیت محلی، یک درخت کهنسال، یک آیین، یک ورزش یا خاطره‌ای جمعی را.
در این صورت، «روز کرج» از یک برنامه متمرکز اداری به یک رویداد شهری واقعی تبدیل می‌شود.
کرج را باید از زبان کودکان هم شنید
اگر قرار است روز کرج برای هویت‌سازی باشد، کودکان و نوجوانان نباید صرفاً تماشاگر باشند.
یک فراخوان ساده می‌تواند بسیار اثرگذار باشد:
«کرج من در ۲۰ سال آینده»
نقاشی، عکس، فیلم کوتاه، داستان یا یک جمله.
و در کنار آن:
«اگر فقط یک چیز را می‌توانستی از کرج نجات بدهی، چه بود؟»
پاسخ همین کودکان می‌تواند آینه‌ای از آینده شهر باشد.
روز کرج فقط نباید درباره گذشته باشد
نقطه مهم دیگری که در برنامه‌های مناسبتی معمولاً کم‌رنگ می‌شود، نسبت میان هویت و آینده شهر است.
روز کرج نباید فقط فرصتی برای تعریف کردن از آنچه داشته‌ایم باشد؛ باید درباره آنچه در حال از دست دادن آن هستیم نیز حرف بزنیم.
باغ‌ها، رودخانه، درختان کهنسال، خانه‌ها و بافت‌های قدیمی، نام‌های تاریخی محله‌ها، مشاغل و آیین‌هایی که در معرض فراموشی‌اند، همگی بخشی از این بحث هستند.
سؤال روز کرج می‌تواند این باشد:
کرج چه چیزهایی دارد که اگر امروز برای حفظ آنها تصمیم نگیریم، فردا دیگر نخواهیم داشت؟
این پرسش، روز کرج را از یک جشن مناسبتی به یک گفت‌وگوی جدی درباره آینده شهر تبدیل می‌کند.
کرج قبل از کلانشهر شدن چه بود؟
یک خلأ مهم دیگر، نبود یک روایت مرکزی از تحول کرج است.
کرج امروز را نمی‌توان بدون فهم کرج دیروز شناخت.
از پیشینه تاریخی و زیست‌بوم منطقه تا کشاورزی، آموزش، شکل‌گیری مراکز علمی، باغ‌ها، مهاجرت، توسعه صنعتی و در نهایت تبدیل شدن به کلانشهری پرجمعیت.
حتی انتخاب ۲۰ مهر به عنوان روز کرج، با سابقه آموزشی و کشاورزی شهر پیوند دارد؛ بنابراین می‌توان یک روایت محوری ساخت:
«از برزگران تا کلانشهر؛ کرج چه بود، چه شد و چه می‌تواند بشود؟»
چنین خط روایی‌ای می‌تواند برنامه‌های پراکنده روز کرج را به یکدیگر متصل کند.
پیشنهاد برای سال‌های آینده
به نظر می‌رسد وقت آن رسیده است که روز کرج از «مجموعه‌ای از برنامه‌های سالانه» به یک پروژه دائمی هویت شهری تبدیل شود.
برای این هدف می‌توان:
- دبیرخانه دائمی روز کرج ایجاد کرد؛
- آرشیو دیجیتال تاریخ شفاهی و تصویری کرج راه‌اندازی کرد؛
- نقشه حافظه شهر را ایجاد کرد؛
- هر سال یک موضوع محوری برای روز کرج تعیین کرد؛
- برنامه‌های محله‌محور را گسترش داد؛
- دانشگاهیان، پژوهشگران، روزنامه‌نگاران، هنرمندان و فعالان اجتماعی را در کنار دستگاه‌های اجرایی وارد فرآیند کرد؛
- کودکان و نوجوانان را به عنوان بخشی از جامعه تولیدکننده محتوا وارد کرد؛
- و مهم‌تر از همه، خروجی هر سال را برای سال بعد حفظ کرد.
و شاید مهم‌ترین پرسش
روز کرج نباید فقط فرصتی باشد برای اینکه مسئولان درباره کرج سخن بگویند.
باید فرصتی باشد که خود کرج سخن بگوید.
کرج را باید از زبان دانشگاه شناخت، اما فقط دانشگاه نیست.
از زبان مفاخر شناخت، اما فقط مفاخر نیست.
از تاریخ و کتاب شناخت، اما فقط کتاب نیست.
کرج، مجموعه‌ای از خاطره‌ها، آدم‌ها، محله‌ها، باغ‌ها، رودخانه، مدرسه‌ها، بازارها، صداها، آیین‌ها، مهاجرت‌ها، رنج‌ها، موفقیت‌ها و امیدهای مردمی است که طی نسل‌ها آن را ساخته‌اند.
اگر روز کرج بتواند این صداها را ثبت و به نسل بعد منتقل کند، دیگر یک مناسبت تقویمی نخواهد بود؛
به یک پروژه هویت شهری تبدیل خواهد شد.
و شاید بهترین شعار برای چنین رویکردی این باشد:
«کرج را فقط جشن نگیریم؛ آن را بشناسیم، ثبت کنیم و برای آینده حفظ کنیم.»
در ادمه برای اطلاع از برنامه هایی که نقد کردم لیست آنها را آورده ام. قضاوت با شما
جدول برنامه‌های گرامیداشت «روز کرج»
همزمان با فرارسیدن ۲۰ مهر، روز کرج، مجموعه‌ای از برنامه‌های فرهنگی، علمی، هنری، ورزشی و اجتماعی از ۱۲ تا ۲۰ مهرماه ۱۴۰۵ در نقاط مختلف شهر کرج برگزار می‌شود.
بر اساس برنامه اعلام‌شده، جزئیات رویدادها به شرح زیر است:
یکشنبه ۱۲ مهر
نقش دانشگاه‌ها و مؤسسات عالی در هویت‌بخشی و توسعه کرج
محل برگزاری: سالن آیت‌الله طالقانی دانشگاه پیام نور
ساعت: ۱۰ تا ۱۲
کنفرانس خبری بزرگداشت روز کرج
محل برگزاری: اتاق کنفرانس اداره‌کل فرهنگ و ارشاد اسلامی استان
ساعت: ۱۶ تا ۱۸
دوشنبه ۱۳ مهر
بازخوانی هویت علمی کرج و بزرگداشت استاد جلال افشار
محل برگزاری: دانشکده منابع طبیعی و کشاورزی
ساعت: ۱۷ تا ۱۹
میزگرد دانشگاهیان؛ توسعه کرج، فرصت‌ها، چالش‌ها و مسیر پیش‌رو
محل برگزاری: سالن کتابخانه مرکزی دانشگاه خوارزمی
ساعت: ۱۵ تا ۱۷
سه‌شنبه ۱۴ مهر
توانمندی‌های بخش کشاورزی، منابع طبیعی و محیط‌زیست کرج
محل برگزاری: موزه حیات وحش پارک چمران
ساعت: ۱۵:۳۰ تا ۱۷:۳۰
چهارشنبه ۱۵ مهر
بزرگداشت مفاخر علمی کرج
محل برگزاری: سالن کانون امام علی(ع)
ساعت: ۱۶ تا ۱۸
پنجشنبه ۱۶ مهر
همایش پیاده‌روی خانوادگی ویژه دانشگاهیان به مناسبت روز کرج
محل برگزاری: محوطه داخلی دانشگاه خوارزمی
ساعت: ۸ تا ۹ صبح
افتتاحیه حسینیه اعظم برغان
محل برگزاری: پارک ایران کوچک
ساعت: ۱۵ تا ۱۸
جمعه ۱۷ مهر
همایش پیاده‌روی خانوادگی ویژه خانواده معظم شهدا به مناسبت روز کرج
محل برگزاری: سه‌راه رجایی‌شهر تا تالار شهیدان نژادفلاح
ساعت: ۸ تا ۱۰ صبح
خانه و کرج
محل برگزاری: جهانشهر، سالن خانه هنرمندان
ساعت: ۱۴ تا ۱۸
شنبه ۱۸ مهر
جشنواره ورزشی بزرگداشت روز کرج
محل برگزاری: سالن شهید کیانپور
ساعت: ۱۵:۳۰ تا ۱۷:۳۰
یکشنبه ۱۹ مهر
بزرگداشت روز کرج
محل برگزاری: دانشگاه آزاد اسلامی کرج، سالن شهید حاج قاسم سلیمانی
ساعت: ۹:۳۰ تا ۱۲
آیین رونمایی از سردیس استاد زرندی
محل برگزاری: میدان بیلقان
ساعت: ۱۶ تا ۱۷:۳۰
دوشنبه ۲۰ مهر
آیین اختتامیه روز کرج
محل برگزاری: شهرداری کرج، سالن شهیدان نژادفلاح
ساعت: ۱۶ تا ۱۹
نمایشگاه‌های گرامیداشت روز کرج
همچنین سه نمایشگاه با محوریت گرامیداشت روز کرج در نقاط مختلف شهر برپا می‌شود:
نمایشگاه اول: تالار شهیدان نژادفلاح
۱۲ تا ۲۷ مهرماه
نمایشگاه دوم: کیانمهر، محله خداکرم
۹ تا ۲۴ مهرماه
نمایشگاه سوم: عظیمیه، میدان اسبی
۱۱ تا ۲۶ مهرماه